२०७४ कार्तिक अंक_गरीबी निवारणका लागि उपलब्ध अर्थशास्त्रीय विकल्प_समीक्षक : डा. केशवराज कणेल

गरीबी निवारणका लागि उपलब्ध अर्थशास्त्रीय विकल्प

पुस्तक : मोर देन गुड इन्टेन्सन्स्: इम्प्रुभिङ द वेयज द वल्र्डस पुअर बरो, सेभ, फार्म, लर्न एन्ड स्टे हेल्दी

लेखक: डिन कर्लान र जेकोव एपेल (जेव)             प्रकाशक: पेन्गुइन ग्रुप, २०१२                        पृष्ठ : ३०८  

समीक्षक डा. केशवराज कणेल

विगत ५० वर्षमा विभिन्न दातृ निकायहरूले गरीबी निवारणमा २३ खर्ब डलरभन्दा बढी खर्च गरिसके । खर्चिएको त्यो रकमले के उपलब्धि ग¥यो भन्नेबारे विज्ञहरूको एउटै मत छैन । यसबारे मूलतः दुईवटा विचारधारा पाइन्छन्— पहिलो, खर्च भएको रकम धेरै देखिए तापनि धनी देशहरूको आम्दानीको करीब १ प्रतिशत मात्रै गरीबी निवारणको नाममा खर्च भएको छ र केही प्रगति पनि । त्यसैले यो खर्चको रकम धेरै होइन, बरु थोरै नै र यस्तो सहयोगको मात्रा अझ बढाउनुपर्छ । दोस्रो विचारधारा भन्छ, खर्चको रकम धेरै नै हो ।  यति धेरै खर्च गर्दा पनि यो रकमले गरीबी निवारणमा उल्लेख्य योगदान गरेको छैन, बरु परनिर्भरता बढाएको छ । यसको सट्टा गरीब देशहरू आफैंले अवलम्बन गरेका कार्यक्रमलाई बढावा दिएमा प्रगति हुन सक्छ र परनिर्भरता पनि घट्छ ।

उपर्युक्त विचारधारामध्ये पहिलो विचारका प्रवद्र्धक हाल संयुक्त राष्ट्रसंघका सल्लाहकार प्राध्यापक जेफ्री स्याक्स हुन् भने दोस्रो विचार शृंखलाका प्रतिनिधि पात्र न्यूयोर्क विश्वविद्यालयका प्राध्यापक विल इस्टर्ली । तर यी दुवै विज्ञले पनि सफलता केलाई मान्ने र यो कसरी नाप्ने भन्ने जस्ता प्रश्नमा व्यावहारिक मूल्याङ्कन विधि र मापक प्रस्तुत गर्न सकेको पाइँदैन ।

उल्लिखित विश्लेषण डिन कर्लान र जेकोव एपेल (जेव) ले लेखेको मोर देन गुड इन्टेन्सन्स् ः इम्प्रुभिङ द वेयज, द वल्र्डस पोर बरो, सेभ, फार्म, लर्न एन्ड स्टे हेल्दी नामक पुस्तकको हो । कर्लान पुस्तकका मूल लेखक हुन् भने एपेल जीवनलाई नजिकैबाट हेर्ने अनुसन्धानकर्ता ।

पुस्तकमा बङ्गलादेशका अर्थशास्त्री तथा नोबेल पुरस्कार विजेता मोहमद युनुसले गरीबहरू र त्यसमा पनि गरीब महिलाहरूको समूहलाई लघुवित्त प्रवाह गरेमा उनीहरूको आर्थिक तथा सामाजिक सुधार र उन्नति हुन्छ भनी त्यहाँका ग्रामीण बैंकले समूहमार्फत लुघवित्त उपलब्ध गराएको प्रसङ्ग समेत समावेश गरिएको छ । बङ्गलादेशको दृष्टान्तपछि समूहमार्फत लघुवित्त प्रवाह गर्ने कार्यक्रम संसारभरि प्रचलनमा आउन थाल्यो । लघुवित्तको पहिलो चरणमा विना धितो समूहकै सदस्यहरूलाई समूहकै जमानीमा ऋण प्रवाह गर्ने गरिएकोमा पछि सुधार गरी समूहका सदस्यहरूलाई व्यक्तिगत जमानीमा पनि ऋण दिने व्यवस्था गर्न थालियो । सन् २०१२ सम्म विश्वमा यस्ता समूहका सदस्यहरूको संख्या करीब १३–१४ करोड पुगिसकेको अनुमान छ । नेपालकै पनि यो कार्यक्रमले व्यापकता पाएको छ ।

मूल्याङ्कन विधि

लघुवित्तमार्फत गरीबी निवारणका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै गर्दा यस्ता कार्यक्रमको प्रभावकारिता र सो मापन गर्ने मूल्याङ्कन विधिबारे प्रश्न उठ्न थाले । त्यसैको सिलसिलामा अमेरिकाको म्यासाच्युसट्स इन्ष्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीअन्तर्गत द अब्दुल लतिफ पोभर्टी एक्सन ल्याबले गरीबी निवारण सम्बन्धी कार्यक्रमको प्रभावकारिता मापन गर्ने मूल्याङ्कन विधि जसलाई ‘क्रमरहित नियन्त्रण प्रयत्न’ (¥यान्डम एक्सेस ट्रेल) भनिन्छ, प्रस्ताव ग¥यो । यो विधि पहिलोपल्ट खाद्य पदार्थ र नयाँ औषधिको प्रभावकारिता नाप्ने सन्दर्भमा प्रयोग भएको थियो । यो विधि अनुसार कुनै ठाउँमा लघुवित्त लिएका र नलिएका उस्तै समूहको जीवनस्तर मापन गरिन्छ र ती समूहका सदस्यहरूमा आएको परिवर्तनलाई मूल्याङ्कन गरेर मात्र जीवनमा सुधार आएको छ छैन र छ भने के कस्तो सुधार आएको छ भनेर पत्ता लगाउन सकिन्छ । मूल्याङ्कनको यो विधि लघुवित्तको क्षेत्रमा मात्रै होइन, कृषि, वन, सिंचाइ, स्वास्थ्य आदि क्षेत्रहरूमा पनि अवलम्बन गरिएको छ । यस्तो मूल्यांकनका निम्ति समूहका सदस्य छान्दा क्रमरहित तरीकाले छान्नुपर्छ भन्ने कुरा पुस्तकले सम्झाउँछ ।

लेखक डिन कर्लान यही विधामा म्यासाच्युसट्स इन्ष्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीबाट विद्यावारिधि गरी विभिन्न विकासशील मुलुकमा गरीबी निवारण सम्बन्धी लुघवित्तमार्फत भएका परिवर्तन र लगानी प्रभावकारिताको मूल्याङ्कनमा संलग्न छन् ।  उनी विगत केही वर्षदेखि अमेरिकाको येल विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गर्छन् र गरीबहरूको जीवनमा के कसरी सुधार आएको छ भन्ने मूल्याङ्कन गर्न गाउँ गाउँमै पनि पुग्छन् । कर्लान र एपेलले पुस्तकमा अफ्रिका, एशिया तथा दक्षिण अमेरिकाका विभिन्न देशमा सञ्चालित लघुवित्त, लघुऋण, लघुबचत, जुका मार्ने औषधि तथा पानीमा मिसाउने क्लोरिन वितरणजस्ता गरीबी निवारण कार्यक्रमबारे ‘क्रमरहित नियन्त्रण प्रयत्न’ विधिद्वारा गरेको मूल्याङ्कन नतिजा उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । लघुवित्तका प्रणेता युनुसको भनाइ अनुसार गरीब देशका गरीब जनता ‘बाँच्ने कला’ मा निपुण हुन्छन् । उनीह  व्यक्तिगत रूपमै पनि स्वतः उद्यमशील हुन्छन् । तसर्थ ‘लघुवित्तको माध्यमद्वारा सबै गरीबी निवारण गर्न सकिन्छ’ भन्ने तर्कलाई आधार मानेर समूह बनाई तीमार्फत लघु ऋण प्रवाह गर्ने प्रचलन विश्वव्यापी रूपमा रहँदै आएको हो ।

तर यस्तो सफलता सबै परिस्थिति र व्यक्तिहरूमा नरहेको तथा नहुने कुरा ‘क्रमरहित नियन्त्रण प्रयत्न’ मूल्याङ्कन विधिद्वारा प्रमाणित धेरै उदाहरण पुस्तकमा समेटिएका छन् । एउटा उदाहरण भारतको हैदरावादको हो जहाँ ग्रामीण बैंकले तीन थरीका परिवारलाई लघु ऋण प्रवाह गरेको थियो । एकथरी उद्यम चलाइरहेका परिवार थिए । अर्काथरी सम्भाव्य उद्यमी र व्यवसायबाट फाइदा पनि लिएका थिए । तेस्रो थरी उद्यम नचलाएका परिवार थिए । ‘क्रमरहित नियन्त्रण प्रयत्न’ विधिद्वारा यी तीनै समूहको मूल्याङ्कन गर्दा पहिला दुईवटा समूहले व्यापार÷व्यवसाय विस्तार गरेको वा राम्रै फाइदा गरेको पाइयो । तेस्रो समूहले भने खर्च र ऋण बढाएको देखियो । त्यसैले लघुवित्त (लघु ऋण) बाट पूरै समुदाय लाभान्वित नभई केहीलाई फाइदा र केहीले ऋण मात्रै बोक्न सक्छन् भन्ने यथार्थता मनन गर्नुपर्छ । परिस्थितिजन्य अवस्थाले पनि सफलता÷असफलतालाई असर पार्छ । सारांशमा भन्दा ‘गरीबी निवारण गर्न लघुवित्त एउटा साधन हो, यो आफैं साध्य होइन’ लघुवित्त जस्तै निक्षेप, बीमा, शिक्षा तथा स्वास्थ्य आदि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण साधन हुन्, तर तिनको सफलता परिस्थितिमा भर पर्छ । लघुवित्त प्रवाह गर्ने निकायहरूले ऋणलाई धेरै नियमहरूले बाँध्छन् र उद्यम सञ्चालनलाई प्राथमिकता दिन्छन्; तर गरीबका अरू पनि आवश्यकता हुन्छन् । त्यसैले लघुवित्तबाट प्राप्त हुने ऋणको ब्याजदर कम भए पनि केही गरीब परिवारले गाउँले सुदखोरसँग चर्को ब्याजमै ऋण लिने गरेका हुन् ।

व्यवहार अर्थशास्त्र

पुस्तकले व्यवहार वा आचरण अर्थशास्त्रबारे पनि विवेचना गरेको छ ।  ।ज्ञ प्रचलित अर्थशास्त्रको अवधारणा अनुसार व्यक्तिले कुनै निर्णय गर्दा विकल्पहरूको हिसाबकिताब गर्छन् अनि जुन विकल्पबाट अधिकतम फाइदा हुन्छ त्यही छान्छन् । अर्थात् जति धेरै विकल्पहरू हुन्छन् व्यक्तिलाई त्यति नै फाइदा हुन्छ । त्यस्तै प्रचलित अर्थशास्त्रको मान्यता छ– व्यक्तिहरू आफूलाई के फाइदा हुन्छ, सो कुराको निर्णय गर्न आफू नै निपुण हुन्छन् । तर आचरण अर्थशास्त्रीहरू उपरोक्त मान्यतालाई स्वीकार गर्दैनन् । आचरण अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार मानवलाई सम्पूर्ण रुपमा बुझनुपर्छ; कैयौं निर्णय आवेगमा पनि गरिएका हुन्छन् र धेरै विकल्प भए मानिस झन् रनभुल्लमा पर्छन् र यस्तो परिस्थितिमा साविककै सजिलो विकल्प रोज्न मन पराउँछन् । त्यस्तै, व्यक्तिलाई आफैंले गरेको निर्णय कार्यान्वयन गर्न पनि अरुले सम्झाउनु पर्ने हुनसक्छ । धेरै मानिस पैसा खर्च गर्न भन्दा बचाउन गाह्रो मान्छन् । एउटा त निक्षेप भन्दा खर्च गर्ने बाटा धेरै हुन्छन् । त्यसैले ‘निक्षेप प्रतिबद्धता’ जस्ता आफूले आफैंलाई आत्म नियन्त्रणमा राख्ने उपाय वा अन्य साथीहरूले बीचबीचमा ती प्रतिबद्धता पालन भएको वा नभएको सम्झाउने गरेमा बचत गर्ने बानी बढेको दृष्टान्त पुस्तकले दिएको छ ।

मानिसले आफ्नो जीवनमा आर्थिक फाइदा मात्रै किन हेर्दैनन् भन्ने तर्क पुष्टि गर्न पुस्तकमा न्यूयोर्कका ट्याक्सी चालकहरूले कसरी आफ्नो समय विताउँछन् भन्ने दृष्टान्त उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । आचरण अर्थशास्त्र अनुसार मानिसले बढी आम्दानी गर्ने उद्देश्य मात्र नहेरी अन्य मान्यतालाई पनि निर्णय गर्ने आधार बनाउँछन् । न्यूयोर्कमा ट्याक्सी चालकले आफना समयको राम्ररी समायोजन गरेमा कम्तीमा १० प्रतिशत बढी आम्दानी सजिलै गर्न सक्थे तर उनीहरूको उद्देश्य आम्दानी बढाउनुको सट्टा प्रतिदिन एकनासको आम्दानी गर्ने भएकाले बढी आम्दानी हुने दिनमा त झन् थोरै घण्टा काम गर्ने गरेको पाइयो । थोरै घण्टा काम गरे पनि दैनिक आम्दानी अरू दिनसरह हुन्छ ।

अल्पविकसित मुलुकका गरीब किसानहरू विभिन्न खालका वातावरणीय, प्राविधिक र संरचनात्मक उल्झन झेल्ने गर्छन् । तिनले अपनाएको साविकका खेतीपाती गर्ने विधि र प्रचलन फाइदाजनक नभए पनि उनीहरू नयाँ प्रविधि सजिलै अपनाउँदैनन् किनभने ती विकल्प उनीहरूको दृष्टिकोणले निकै जोखिमपूर्ण हुन्छन् । अर्कोतर्फ यस्ता कृषकले बाली भित्रयाएपछि आएको आम्दानीबाटै अर्को वर्षका लागि आवश्यक पर्ने मल बीउको जोहो गर्ने गरेको पनि पाइन्छ । यसमा कृषिको खाँचो पूरा नगरी भएको आम्दानी अन्य आवश्यकता पूर्तिमा खर्च नहोओस् भन्ने तर्कले काम गरेको देखिन्छ ।  यस हिसाबले, कुन परिस्थिति वा परिबन्दमा कुन उत्प्रेरकले काम गर्छ भन्ने विषय जान्नु आवश्यक हुन्छ ।

लेखकद्वय केन्याको उदाहरण दिन्छन् । केन्यामा विद्यार्थीलाई स्कूलको पोशाक निःशुल्क उपलब्ध गराइएको थियो । र त्यसबाट विद्यार्थीको स्कूल जाने दर बढेको पाइयो । त्यस्तै दक्षिण अमेरिकामा आफ्ना छोराछोरी स्कूल पठाउने शर्तमा आमाहरूलाई थोरै रकम उपलब्ध गराइँदा स्कूलमा विद्यार्थीको उपस्थिति दर ८५ प्रतिशतसम्म पुगेको पुस्तक बताउँछ ।

स्वास्थ्य र शिक्षाको प्रसङ्ग

स्कूलमा विद्यार्थीको पढाइ राम्रो नभएपछि त्यसको उपचारका रूपमा विद्यार्थीलाई साना समूहमा विभाजन गरी पुनः पढाउने कार्यक्रम सफल भएका उदाहरण छन् । प्राथमिक तहका विद्यार्थीलाई पेटमा हुने जुका विरुद्धको औषधि निःशुल्क उपलब्ध गराउँदा विद्यार्थीको स्कूल जाने दर अत्यधिक बढेको र समुदायकै स्वास्थ्यमा सुधार आएको उदाहरण पुस्तकको अर्को दृष्टान्त हो । वास्तविकता के हो भने, संसारमा अझै पनि प्रतिवर्ष करीब २० लाख बच्चाहरू ‘पखाला’ ले गर्दा ज्यान गुमाउँछन् । पानीमा क्लोरिनका केही थोपा मिसाइएमा इकोलाइ जस्ता जीवाणुहरू नाश हुने हुँदा बच्चालाई सो रोगबाट सजिलै बचाउन सकिन्छ । पानी सङ्कलन गर्ने धारोमै क्लोरिन राखिएमा यसको उपयोग अझ धेरैले गर्ने गरेको पनि पाइयो ।

पुस्तकमा, सानो लगानी वा हस्तक्षेपले ठूलै उपलब्धि प्रदान गरेका थुप्रै उदाहरण छन् । तर साना लगानी वा सहयोग गर्दा पनि स्थानीय परिस्थिति वा संरचनालाई भने उचित ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ । गरीबी निवारणका लागि बाह्य सहयोग विभिन्न रूपमा उपलब्ध हुन्छन् र दाताको प्रमुख सरोकार मूलतः दुई विषयमा केन्द्रित हुन्छ— पहिलो, विद्यमान परिस्थितिमा गरिएको प्रस्तावले समस्याको कत्तिको समाधान गर्न सक्छ ? र दोस्रो, प्रस्तावक संस्थाले आफ्ना कार्यक्रम कति प्रभावकारी ढङ्गले कार्यान्वयन गर्न सक्छ ? लेखकद्वयले भनेझैं सृजनशील विचार ‘टाउको प्राज्ञिक क्षेत्रमा र हात खुट्टा जमीनमा’ भएको अवस्थामा मात्र स्फुरण हुन सक्छ । गरीबी निवारण सम्बन्धी कार्यक्रमहरू सृजनशील तथा व्यावहारिक विचारबाट अनुप्राणित भएमा सफल हुने आधार पहिल्याउन सकिन्छ ।

पुस्तकका उदाहरणहरू अनुभवजन्य छन् । भाषा अत्यन्त सरल छ । लेखकद्वयको निचोड के छ भने उद्देश्य वा अभिलाषा राम्रो भएर मात्रै हुँदैन । उद्देश्य प्राप्तिका लागि सझाइने वा अवलम्बन गरिने साधन÷उपायहरू पनि उपयुक्त हुनैपर्छ । यो भनाइ मूलतः गरीबी निवारण जस्ता कार्यक्रममा बढी सान्दर्भिक देखिए पनि यो कथन सबै क्षेत्रमा लागू हुन्छ । उपरोक्त निक्र्योलहरू ‘क्रमरहित नियन्त्रण प्रयत्न’ जस्तो मूल्याङ्कन विधि र आचरण अर्थशास्त्र जस्ता प्राज्ञिक धार व्यवहारमा लागू गरी निकालिएका निष्कर्ष पनि हुन् ।

(कणेल वन विशेषज्ञ हुन् ।)