सामाजिक–प्राविधिक सञ्जाल : अनभिज्ञताको निरन्तरता
प्रविण जोशी
पुस्तक: साइबर युचरः कल्चरल एण्ड पोलिटिक्स अन द इन्फोरमेशन सुपरहाइवे
सम्पादक: जियाउद्दीन सर्दार र जेरोम राभेट्स
प्रकाशक : प्लुटो प्रेस, १९९६ पृष्ठ: १६१+
कम्प्युटरमा आधारित इन्टरनेट प्रणाली, वल्र्डवाइड वेब ९धधध० र केही वर्षयता भएको सामाजिक सञ्जालको व्यापकता वर्तमान मानव जीवनको वास्तविकता बनेको छ । ह्वाट्सएप, ट्वीटर, फेसबुक, युट्युव, इन्स्टाग्राम– यसरी प्रयोग हुने केही प्रमुख विधि हुन् । यी माध्यमहरू सूचना आदानप्रदान, शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यापार क्षेत्रको हिस्सा बनेका छन् । विश्वका हरेक भागका घटना निमेषभरमै प्रेषित हुन्छन्, हामीकहाँ आइपुगिहाल्छन् । एकै समयमा ५० करोडभन्दा बढीले प्रयोग गर्ने यो माध्यमले मानवजातिको सबैभन्दा ठूलो जमात अथवा समूह सिर्जना गरेको छ । कम्प्युटर र स्मार्ट फोनमा आधारित यी प्रविधिले हाम्रो जीवनपद्धतिमा अकल्पनीय परिवर्तन गरेको छ ।
तर परिवर्तनसँगै हामीले नसोचेका चुनौती पनि अगाडि आएका छन् । सामाजिक सञ्जालका कारण सिर्जित यस्ता अनपेक्षित प्रभावका बारे पुस्तक, लेख र विवेचनाहरू प्रकाशित भई पनि रहेका छन् । त्यस्ता अनपेक्षित प्रभावलाई संस्कृति, मानव विज्ञान र सञ्चारमाध्यम अध्ययनको दृष्टिकोणबाट १९९६ मै प्लुटो पे्रसले प्रकाशन गरेको साइबर फ्युचर ः कल्चर एन्ड पोलिटिक्स अन द इन्फरमेसन सुपरहाइवे नामक पुस्तकले सम्भवतः पहिलो पटक विवेचना गरेको थियो । जियाउद्दीन सर्दार र जेरोम राभेट्सद्वारा सम्पादित यो पुस्तकमा जियाउद्दीन सर्दार, जेरोम राभेट्स, जर्ज स्पेन्सर, भिभियन सोप्चाक, निगेल क्लर्क, आर्तुरो इस्कोबार र जे किन्नी जस्ता विश्लेषकका निबन्ध समेटिएका छन् ।
घट्दो सामुदायिक आदानप्रदान
उक्त पुस्तकमा सङ्ग्रहित निबन्धहरूको एउटा निचोड छ, ‘इन्टरनेट प्रविधिमा आधारित सूचना आदानप्रदान गर्ने व्यवस्थाले हामीलाई एकलकाँटे बनाउँदैछ । हामी आमनेसामने बसेर कुराकानी गर्ने तौरतरिकाबाट टाढा पुग्दैछौं । नयाँ प्रविधिको फाइदा लिन तल्लीन हामीहरू यो प्रविधिले शक्ति सन्तुलन एवं गलत सूचना प्रवाहमा कस्तो असर पार्ला, तिनलाई कसरी कम गर्ने होला भन्ने जस्ता विषयबारे विवेचना गर्न आवश्यक ठानिरहेका छैनौं ।’
सो पुस्तकले त्यतिबेला उठाएका प्रसङ्गहरू हिजोआज त छर्लङ्गै वास्तविकता बनिसकेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा आउने हल्लालाई सत्य मान्ने क्रम बढेको बढ्यै छ । त्यस्ता हल्लाले सामाजिक व्यवस्थालाई प्रशस्त प्रभाव पनि पारिरहेको छ । सन् २०१८ मा भारतको एउटा गाउँमा घटना घट्यो । ‘ह्वाट्सएप’ मा केटाकेटी अपहरण भयो भन्ने सूचना सम्प्रेषित भयो । त्यो खबर पाउनेहरूको ध्यान गलत या झ्ूटो सूचना सम्पे्रषण भएको हुनसक्छ भन्नेतिर जाँदै गएन, त्यसैले त्यसबारे बुझ्बुझरथ आवश्यक ठानिएन । गाउँका सबैले मिलेर एउटा आरोपितलाई कुटीकुटी मारे । बीबीसी ले समाचार बनायो, “ह्वाट्सएप ले एउटा भारतीय गाउँलाई हिंस्रक भीड बनाउन सहयोग ग¥यो ।” ह्वाट्सएप मा एक–दुई जनाले शुरू गरेको हल्लामा विश्वास गर्नाले त्यस गाउँका बहुसंख्यक बासिन्दा हत्यारा बन्न पुगे । कागले कान लग्यो भन्दैमा कागको पछि दौड्ने प्रवृत्ति दोहोरियो । कसैले आफ्नो कान छाम्ने प्रयास गरेनन् ।
इन्टरनेट प्रविधि दुई धारवाला तरबार बनेको एउटा दृष्टान्त थियो, त्यो घटना । हिजोआज गुगल ज्ञानको स्रोत बनेको छ, अनि ट्वीटर र फेसबुक धारणा बनाउने माध्यम बनेका छन् । यी माध्यममा खबर, धारणा र समालोचना उपलब्ध हुन्छन् । एक हिसाबले सजिलो भएको छ हामी सबैलाई, तर अर्को पक्ष पनि छ । गुगल को खोज–तलास गर्ने प्रचलित विधि पेज¥याङ्क को उदाहरण लिऊँ । आम जनताले खोज्ने खास सूचना उपलब्ध गराउन चुनिएका विशेषज्ञहरू पेज¥याङ्क प्रयोग गर्छन् । सबैको पेज¥याङ्क चलाउने सीप हँुदैन । सीप भएकालाई पेज¥याङ्क ले आफ्नो सीप झ्न् बढाउने मौका प्रदान गर्छ । यस्तो परिपाटीले के गर्छ त ? त्यस्तो समाजको निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्र्छ, जहाँ गिने–चुनेका विशेषज्ञहरू अगाडि वा नेतृत्वमा हुन्छन्, बाँकी धेरैको आवाज दबेको दबेकै हुन्छ । साइवर फ्युचर का निबन्धकारहरूले साढे दुई दशकअघि नै अनुमान गरेका थिए– कर्पोरेसनहरू झ्न् शक्तिशाली हुनेछन्, समाजको शक्ति–सन्तुलन विचलित हुनेछ ।
साइबर फ्युचर का निबन्धमा व्यक्त ‘विचार साँघुरिने’ तर्क प्रचलित फेसबुक को प्रयोगमा प्रत्यक्ष देखिन थालेको छ । प्रयोग समय बढ्दै जाँदा फेसबुक का प्रयोगकर्ताका सामु खास व्यक्तिहरूले प्रेषित गरेका सामग्री मात्रै आउन थाल्छन्, अरू खाले सूचना आउने गर्दैनन् । परिणामतः के पढ्ने, कसको कुरा मान्ने, कस्तो शिक्षा लिने भन्ने जस्ता विषयमा हामी खासखास विचार मात्रै सुनिरहेका हुन्छौं । किनभने हाम्रो पेजमा हामीले सुन्न चाहेका सामग्री र दृष्टिकोणहरू मात्रै आइपुग्छन् । अन्य दृष्टिकोण अथवा विपरीत विचार सुन्ने बानी मर्दै जान्छ । फलतः हाम्रो दृष्टिकोण नजानिंदो हिसाबले साँघुरिन थाल्छ ।
एक–दुई जनाले निरन्तर आफ्नो धारणा सम्प्रेषण गर्न थालेपछि तिनको आवाज झ्न् झ्न् ठूलो बन्न पुग्छ । अन्ततः हो–हल्ला गर्ने सानो समूहले सम्प्रेषण गरेको सूचना नै सत्य सरह बन्न पुग्छ । त्यसको परिणामस्वरुप, समाजमा विषम विचारको वर्चस्व बढ्न जान्छ, मध्यम मार्ग पछाडि पर्छ । एकथरी विश्लेषक त कतिसम्म भन्न थालेका छन् भने– ‘सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोग उदारवादी प्रजातान्त्रिक व्यवस्था धरासायी हुने कारण बन्न सक्छ ।’
सन् २०१६ को अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचनमा क्याम्ब्रिज एनालिटीका भन्ने तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने कम्पनीले फेसबुक का करोडौं प्रयोगकर्ताको व्यवहार अध्ययन गरेर खास सूचना सम्प्रेषण गरेको आरोप भोग्यो, त्यो कम्पनी बन्द नै भयो, जाँच–पड्ताल चल्दैछ । विगत २५ वर्षयता प्रचलित भूमण्डलीकरणको यात्राले अमेरिकालगायत पश्चिमी मुलुकहरूमा बहुसंख्यकको हित गरेको छैन भन्ने दृष्टिकोण घनीभूत हुँदै गएको छ र सामाजिक सञ्जाल यस्तो दृष्टिकोण अगाडि लाने एउटा माध्यम बनेको छ । नेपालमा सामाजिक सञ्जालले विषम धारणा प्रेषित गर्न थालेको छ÷छैन भन्ने भरपर्दो अध्ययन र विश्लेषण हुनै बाँकी छ । तर यस्ता माध्यम प्रयोग गरी अर्कालाई गाली गर्ने, हुर्मत लिने घटनाहरू भने प्रत्यक्ष अनुभव हुने गरी नै बढिरहेका छन् ।
नियन्त्रणको दृष्टान्त
इन्टरनेटमा आधारित सामग्रीले मान्छेको सोच्ने तरिकालाई नियन्त्रण पनि गर्न सक्छ भनेर जर्ज स्पेन्सरले २२–२३ वर्षअघि नै पुस्तकमा तर्क प्रस्तुत गरेका थिए । हालसालै इन्टरनेटमा उपलब्ध ब्लु ह्वेल नामक खेलमा सहभागीलाई आत्महत्या गरेर खेल जित्न आह्वान गरिएको छ । खेलका कारण झ्ण्डै १०० जना युवाहरूले आत्महत्या गरेको अनुमान गरिएको छ । प्रत्यक्ष सबुत नभेटिए पनि आत्महत्याको त्यो सिलसिलालाई खेलको प्रभाव मानिएको छ । इन्टरनेट प्रविधिले ल्याएको अनपेक्षित प्रभावको एउटा भयावह उदाहरण हो यो ।
काम गर्ने मेशिन (रोबोट) र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को बढ्दो भूमिका आजको मानव समाजका निम्ति अर्को चुनौती हो । निश्चय पनि यी दुवै प्रविधि ठूला परिवर्तनका संवाहक हुन्, जसले हाम्रो दैनन्दिनीमा प्रभाव पर्न पनि थालिसकेका छन् । ‘इन्टेलिजेन्ट’ मेशिनले कार्यगत दक्षता बढाएको छ तर त्यसले हजारौंको रोजगारी पनि खोसिसकेको छ । विश्वका अगुवाहरू तर्क गर्न थालेका छन्— ‘खास सीप नचाहिने’ र ‘कमसल सीप भएका’ ले गर्ने काम सबै मेशिनले गर्नेछन् । अब त्यस्ता रोजगारी प्राकृतिक श्रमिकलाई उपलब्ध हुने छैनन् ।’ प्रश्न हो, सीप नभएकाहरूको जीविका कसरी चल्छ त ?
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स ले सजिलो पार्ने क्षेत्र संश्लेषणको हो । त्यसले सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध सामग्रीलाई संश्लेषण गरेर खास धारणा तयार गर्न मद्दत गर्न सक्छ । अर्को प्रभाव पार्ने क्षेत्र शिक्षा हो । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को प्रयोगसहित मोड्युलहरू शिक्षा प्रदान गर्ने माध्यम बनेका छन् । केही हदमा उपयोगी भए पनि यस्तो बाटो समग्र मानव विकासका लागि भने उपयोगी छैन । मोड्युलले परिकल्पना, विश्लेषण, खोज–तलास र अध्ययनद्वारा ज्ञान आर्जन गर्ने बाटोलाई विस्थापित गर्दैछ । ज्ञानको वृद्धि भ¥याङ चढ्ने सरह हुन्छ, तहमा तह थपिएर ज्ञान संश्लेषित हुन्छ । तर यो पद्धतिको प्रयोग कम भएपछि मोड्युलद्वारा प्रेषित एकखाले विचार ठीक हो भन्ने परिपाटी स्थापित हुनेछ ।
सीमित व्यक्तिहरूको कुरा सम्प्रेषित हुने र सुनिने क्रम हाम्रो नियति सरह बनेमा हामी झ्न् एकअर्काबाट एक्लो बन्ने बाटोमा लाग्नेछौं । २०–२२ वर्षअघि प्रकाशित ती निबन्धहरूमा लेखकहरूको तर्क थियो, साइबर प्रविधिले मानव समाजलाई विभिन्न खाले प्रभाव पार्दैछ जसबारे हामी अनभिज्ञ छौं, सो अनभिज्ञता हटाउनु तत्कालको आवश्यकता हो । तर सामाजिक सञ्जाललगायत आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को व्यापकता बढिसकेको आजको अवस्थामा पनि हामी अनभिज्ञ नै छौं, त्यसले कुन–कुन क्षेत्रलाई कसरी असर पर्ला भन्ने परिदृश्य कल्पना गर्न थालेकै छैनौं । प्रभाव आकलन गर्नु र नकारात्मक प्रभावबाट बच्ने उपायहरू पत्ता लगाई नियमनको व्यवस्था गर्नु— राज्य, सरकार, नागरिक अगुवा र विश्लेषकहरूको दायित्व हो ।
तर परिवर्तनसँगै हामीले नसोचेका चुनौती पनि अगाडि आएका छन् । सामाजिक सञ्जालका कारण सिर्जित यस्ता अनपेक्षित प्रभावका बारे पुस्तक, लेख र विवेचनाहरू प्रकाशित भई पनि रहेका छन् । त्यस्ता अनपेक्षित प्रभावलाई संस्कृति, मानव विज्ञान र सञ्चारमाध्यम अध्ययनको दृष्टिकोणबाट १९९६ मै प्लुटो पे्रसले प्रकाशन गरेको साइबर फ्युचर ः कल्चर एन्ड पोलिटिक्स अन द इन्फरमेसन सुपरहाइवे नामक पुस्तकले सम्भवतः पहिलो पटक विवेचना गरेको थियो । जियाउद्दीन सर्दार र जेरोम राभेट्सद्वारा सम्पादित यो पुस्तकमा जियाउद्दीन सर्दार, जेरोम राभेट्स, जर्ज स्पेन्सर, भिभियन सोप्चाक, निगेल क्लर्क, आर्तुरो इस्कोबार र जे किन्नी जस्ता विश्लेषकका निबन्ध समेटिएका छन् ।
घट्दो सामुदायिक आदानप्रदान
उक्त पुस्तकमा सङ्ग्रहित निबन्धहरूको एउटा निचोड छ, ‘इन्टरनेट प्रविधिमा आधारित सूचना आदानप्रदान गर्ने व्यवस्थाले हामीलाई एकलकाँटे बनाउँदैछ । हामी आमनेसामने बसेर कुराकानी गर्ने तौरतरिकाबाट टाढा पुग्दैछौं । नयाँ प्रविधिको फाइदा लिन तल्लीन हामीहरू यो प्रविधिले शक्ति सन्तुलन एवं गलत सूचना प्रवाहमा कस्तो असर पार्ला, तिनलाई कसरी कम गर्ने होला भन्ने जस्ता विषयबारे विवेचना गर्न आवश्यक ठानिरहेका छैनौं ।’
सो पुस्तकले त्यतिबेला उठाएका प्रसङ्गहरू हिजोआज त छर्लङ्गै वास्तविकता बनिसकेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा आउने हल्लालाई सत्य मान्ने क्रम बढेको बढ्यै छ । त्यस्ता हल्लाले सामाजिक व्यवस्थालाई प्रशस्त प्रभाव पनि पारिरहेको छ । सन् २०१८ मा भारतको एउटा गाउँमा घटना घट्यो । ‘ह्वाट्सएप’ मा केटाकेटी अपहरण भयो भन्ने सूचना सम्प्रेषित भयो । त्यो खबर पाउनेहरूको ध्यान गलत या झ्ूटो सूचना सम्पे्रषण भएको हुनसक्छ भन्नेतिर जाँदै गएन, त्यसैले त्यसबारे बुझ्बुझरथ आवश्यक ठानिएन । गाउँका सबैले मिलेर एउटा आरोपितलाई कुटीकुटी मारे । बीबीसी ले समाचार बनायो, “ह्वाट्सएप ले एउटा भारतीय गाउँलाई हिंस्रक भीड बनाउन सहयोग ग¥यो ।” ह्वाट्सएप मा एक–दुई जनाले शुरू गरेको हल्लामा विश्वास गर्नाले त्यस गाउँका बहुसंख्यक बासिन्दा हत्यारा बन्न पुगे । कागले कान लग्यो भन्दैमा कागको पछि दौड्ने प्रवृत्ति दोहोरियो । कसैले आफ्नो कान छाम्ने प्रयास गरेनन् ।
इन्टरनेट प्रविधि दुई धारवाला तरबार बनेको एउटा दृष्टान्त थियो, त्यो घटना । हिजोआज गुगल ज्ञानको स्रोत बनेको छ, अनि ट्वीटर र फेसबुक धारणा बनाउने माध्यम बनेका छन् । यी माध्यममा खबर, धारणा र समालोचना उपलब्ध हुन्छन् । एक हिसाबले सजिलो भएको छ हामी सबैलाई, तर अर्को पक्ष पनि छ । गुगल को खोज–तलास गर्ने प्रचलित विधि पेज¥याङ्क को उदाहरण लिऊँ । आम जनताले खोज्ने खास सूचना उपलब्ध गराउन चुनिएका विशेषज्ञहरू पेज¥याङ्क प्रयोग गर्छन् । सबैको पेज¥याङ्क चलाउने सीप हँुदैन । सीप भएकालाई पेज¥याङ्क ले आफ्नो सीप झ्न् बढाउने मौका प्रदान गर्छ । यस्तो परिपाटीले के गर्छ त ? त्यस्तो समाजको निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्र्छ, जहाँ गिने–चुनेका विशेषज्ञहरू अगाडि वा नेतृत्वमा हुन्छन्, बाँकी धेरैको आवाज दबेको दबेकै हुन्छ । साइवर फ्युचर का निबन्धकारहरूले साढे दुई दशकअघि नै अनुमान गरेका थिए– कर्पोरेसनहरू झ्न् शक्तिशाली हुनेछन्, समाजको शक्ति–सन्तुलन विचलित हुनेछ ।
साइबर फ्युचर का निबन्धमा व्यक्त ‘विचार साँघुरिने’ तर्क प्रचलित फेसबुक को प्रयोगमा प्रत्यक्ष देखिन थालेको छ । प्रयोग समय बढ्दै जाँदा फेसबुक का प्रयोगकर्ताका सामु खास व्यक्तिहरूले प्रेषित गरेका सामग्री मात्रै आउन थाल्छन्, अरू खाले सूचना आउने गर्दैनन् । परिणामतः के पढ्ने, कसको कुरा मान्ने, कस्तो शिक्षा लिने भन्ने जस्ता विषयमा हामी खासखास विचार मात्रै सुनिरहेका हुन्छौं । किनभने हाम्रो पेजमा हामीले सुन्न चाहेका सामग्री र दृष्टिकोणहरू मात्रै आइपुग्छन् । अन्य दृष्टिकोण अथवा विपरीत विचार सुन्ने बानी मर्दै जान्छ । फलतः हाम्रो दृष्टिकोण नजानिंदो हिसाबले साँघुरिन थाल्छ ।
एक–दुई जनाले निरन्तर आफ्नो धारणा सम्प्रेषण गर्न थालेपछि तिनको आवाज झ्न् झ्न् ठूलो बन्न पुग्छ । अन्ततः हो–हल्ला गर्ने सानो समूहले सम्प्रेषण गरेको सूचना नै सत्य सरह बन्न पुग्छ । त्यसको परिणामस्वरुप, समाजमा विषम विचारको वर्चस्व बढ्न जान्छ, मध्यम मार्ग पछाडि पर्छ । एकथरी विश्लेषक त कतिसम्म भन्न थालेका छन् भने– ‘सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोग उदारवादी प्रजातान्त्रिक व्यवस्था धरासायी हुने कारण बन्न सक्छ ।’
सन् २०१६ को अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचनमा क्याम्ब्रिज एनालिटीका भन्ने तथ्याङ्क विश्लेषण गर्ने कम्पनीले फेसबुक का करोडौं प्रयोगकर्ताको व्यवहार अध्ययन गरेर खास सूचना सम्प्रेषण गरेको आरोप भोग्यो, त्यो कम्पनी बन्द नै भयो, जाँच–पड्ताल चल्दैछ । विगत २५ वर्षयता प्रचलित भूमण्डलीकरणको यात्राले अमेरिकालगायत पश्चिमी मुलुकहरूमा बहुसंख्यकको हित गरेको छैन भन्ने दृष्टिकोण घनीभूत हुँदै गएको छ र सामाजिक सञ्जाल यस्तो दृष्टिकोण अगाडि लाने एउटा माध्यम बनेको छ । नेपालमा सामाजिक सञ्जालले विषम धारणा प्रेषित गर्न थालेको छ÷छैन भन्ने भरपर्दो अध्ययन र विश्लेषण हुनै बाँकी छ । तर यस्ता माध्यम प्रयोग गरी अर्कालाई गाली गर्ने, हुर्मत लिने घटनाहरू भने प्रत्यक्ष अनुभव हुने गरी नै बढिरहेका छन् ।
नियन्त्रणको दृष्टान्त
इन्टरनेटमा आधारित सामग्रीले मान्छेको सोच्ने तरिकालाई नियन्त्रण पनि गर्न सक्छ भनेर जर्ज स्पेन्सरले २२–२३ वर्षअघि नै पुस्तकमा तर्क प्रस्तुत गरेका थिए । हालसालै इन्टरनेटमा उपलब्ध ब्लु ह्वेल नामक खेलमा सहभागीलाई आत्महत्या गरेर खेल जित्न आह्वान गरिएको छ । खेलका कारण झ्ण्डै १०० जना युवाहरूले आत्महत्या गरेको अनुमान गरिएको छ । प्रत्यक्ष सबुत नभेटिए पनि आत्महत्याको त्यो सिलसिलालाई खेलको प्रभाव मानिएको छ । इन्टरनेट प्रविधिले ल्याएको अनपेक्षित प्रभावको एउटा भयावह उदाहरण हो यो ।
काम गर्ने मेशिन (रोबोट) र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को बढ्दो भूमिका आजको मानव समाजका निम्ति अर्को चुनौती हो । निश्चय पनि यी दुवै प्रविधि ठूला परिवर्तनका संवाहक हुन्, जसले हाम्रो दैनन्दिनीमा प्रभाव पर्न पनि थालिसकेका छन् । ‘इन्टेलिजेन्ट’ मेशिनले कार्यगत दक्षता बढाएको छ तर त्यसले हजारौंको रोजगारी पनि खोसिसकेको छ । विश्वका अगुवाहरू तर्क गर्न थालेका छन्— ‘खास सीप नचाहिने’ र ‘कमसल सीप भएका’ ले गर्ने काम सबै मेशिनले गर्नेछन् । अब त्यस्ता रोजगारी प्राकृतिक श्रमिकलाई उपलब्ध हुने छैनन् ।’ प्रश्न हो, सीप नभएकाहरूको जीविका कसरी चल्छ त ?
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स ले सजिलो पार्ने क्षेत्र संश्लेषणको हो । त्यसले सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध सामग्रीलाई संश्लेषण गरेर खास धारणा तयार गर्न मद्दत गर्न सक्छ । अर्को प्रभाव पार्ने क्षेत्र शिक्षा हो । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को प्रयोगसहित मोड्युलहरू शिक्षा प्रदान गर्ने माध्यम बनेका छन् । केही हदमा उपयोगी भए पनि यस्तो बाटो समग्र मानव विकासका लागि भने उपयोगी छैन । मोड्युलले परिकल्पना, विश्लेषण, खोज–तलास र अध्ययनद्वारा ज्ञान आर्जन गर्ने बाटोलाई विस्थापित गर्दैछ । ज्ञानको वृद्धि भ¥याङ चढ्ने सरह हुन्छ, तहमा तह थपिएर ज्ञान संश्लेषित हुन्छ । तर यो पद्धतिको प्रयोग कम भएपछि मोड्युलद्वारा प्रेषित एकखाले विचार ठीक हो भन्ने परिपाटी स्थापित हुनेछ ।
सीमित व्यक्तिहरूको कुरा सम्प्रेषित हुने र सुनिने क्रम हाम्रो नियति सरह बनेमा हामी झ्न् एकअर्काबाट एक्लो बन्ने बाटोमा लाग्नेछौं । २०–२२ वर्षअघि प्रकाशित ती निबन्धहरूमा लेखकहरूको तर्क थियो, साइबर प्रविधिले मानव समाजलाई विभिन्न खाले प्रभाव पार्दैछ जसबारे हामी अनभिज्ञ छौं, सो अनभिज्ञता हटाउनु तत्कालको आवश्यकता हो । तर सामाजिक सञ्जाललगायत आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स को व्यापकता बढिसकेको आजको अवस्थामा पनि हामी अनभिज्ञ नै छौं, त्यसले कुन–कुन क्षेत्रलाई कसरी असर पर्ला भन्ने परिदृश्य कल्पना गर्न थालेकै छैनौं । प्रभाव आकलन गर्नु र नकारात्मक प्रभावबाट बच्ने उपायहरू पत्ता लगाई नियमनको व्यवस्था गर्नु— राज्य, सरकार, नागरिक अगुवा र विश्लेषकहरूको दायित्व हो ।
प्रवीण जोशी कम्प्युटरमा आधारित सूचना प्रणालीमा विशेष दखल राख्छन् ।
