पुँजीवादका सेनामेना
अजय दीक्षित
पुस्तक: द बिलिनियर्स राज: ए जर्नी थ्रु इन्डियाज न्यू गिल्डेड एज
लेखकः जेम्स क्य्राबट्री प्रकाशकः वनवल्र्ड, २०१८
पेजः ३८४+ आइएसबीएनः ७८१७८६०७३८०८ मूल्य : पाउण्ड १८.९९
सन् १९०० पछि अमेरिकामा सुधारको सिलसिला शुरू भयो, जसलाई प्रगतिशील युग भनिन्छ । सन् १९०१ मा राष्ट्रपति थियोडोर रुजवेल्टको कार्यकाल सँगै सुधारको क्रम अघि बढ्यो । यसै कालखण्डको सन् १९१४ देखि १९१८ सम्म पहिलो विश्वयुद्ध भयो । सुधारको उक्त सिलसिला सन् १९३९ तिर पूर्ण भएको मानिन्छ । सन् १९३९ देखि १९४५ सम्म दोस्रो विश्वयुद्ध भयो ।
जेम्स क्य्राबट्रीद्वारा लिखित द बिलिनियर्स राजः ए जर्नी थ्रु इन्डियाज न्यू गिल्डेड एज— सन् १९९१ पछि भारतमा चल्दै गरेको पूँँजीवादी यात्राको विवरण हो । पुस्तकले भारतको यस कालखण्डलाई नयाँ गिल्डेड एज को संज्ञा दिएको छ । नयाँ गिल्डेड एज वाक्यांशको प्रयोग पहिलोपल्ट जयन्त सिन्हा र प्राज्ञ आशुतोष भास्र्नीले गरेका हुन् । जयन्त सिन्हा प्रधानमन्त्री मोदीको मन्त्रिमण्डलमा हिजोआज नागरिक उड्डयन राज्यमन्त्रीको पदमा छन् । क्य्राबट्री भन्छन्, “सन् १९४७ मा स्वतन्त्र हुँदाताका भारत विश्व अर्थव्यवस्थासित धेरै नै गाँसिएको मुलुक थियो ।” तर त्यसपछि बिस्तारै भारतको अर्थव्यवस्था राज्य निर्देशित बन्न पुग्यो र विश्व आर्थिक व्यवस्थासित सम्बन्ध कमजोर बन्यो । क्य्राबट्री अगाडि भन्छन्, “राज्य निर्देशित त्यो व्यवस्थामा न त भारतको आर्थिक समृद्धि हुन सक्यो न त त्यहाँको गरीबी नै घट्यो । तर त्यसै कालखण्डमा जापान, दक्षिण कोरिया र पछिल्लो दशकमा चीनले गरीबी घटाए, समृद्ध बने ।”
आर्थिक उदारीकरण र क्रोनी पूँजीवाद
सन् १९९१ मा शुरू भएको आर्थिक उदारीकरणपछि भारत विश्व अर्थप्रणालीसँग फेरि जोडिन थाल्यो । आर्थिक वृद्धिदर माथि पुग्यो । यस अवधिमा भारतले विकासमा निकै सफलता हासिल गरेको छ । क्य्राबट्री भन्छन्, “तर भारतमा क्रोनी क्यापिटालिज्म, धनाढ्यहरूले राजनीतिक पङ्तिसित सम्बन्ध बढाएर फाइदा लिने परिपाटी हाबी भयो, ठूला भ्रष्टाचार भए ।” सन् २०१८ मा हार्पर कोेलिनद्वारा प्रकाशित ३०६ पेजको यो पुस्तकले भारतमा क्रोनी क्यापिटलिज्मले कसरी प्रश्रय पाएको छ भन्ने विवरण प्रस्तुत गरेको छ । अमेरिकी गिल्डेड कालखण्डमा जस्तै भारतमा पनि सुपर धनाढ्यहरू देखा परेका छन् । त्यहाँ बिलिनियर्स अर्थात् अर्बपतिहरूको बोलवाला बढेको छ । सन् १९९१ अगाडि लाइसेन्स राज भनेर चिन्ने भारतको पछिल्लो अवस्थालाई क्य्राबट्रीले बिलिनियर्स राज भनेका छन् ।
अमेरिकाको गिल्डेड कालखण्डका पात्रजस्तै भारतका धनाढ्यले कसरी राजनीतिसितको सम्बन्ध प्रयोग गरी झ्न् धनी भए भन्ने विवरण पुस्तकमा पाइन्छ । पुस्तकमा हामीले दिनहुँ सुन्ने, टेलिभिजनमा हेर्ने र पढ्ने गरेका थुप्रै पात्रहरू यसमा समेटिएका छन् । लेखक पात्रहरूको प्रगति विवरण मात्र दिन्छन्, तिनले ठीक–बेठीक; गरे–गरेनन् भन्नेबारे आफ्नो भनाइ प्रस्तुत गर्दैनन् । क्य्राबट्रीका अनुसार भारतको यो परिवर्तित वास्तविकता सन् १९५० देखि १९९० सम्मको कालखण्ड भन्दा निकै फरक छ । त्यहाँ गान्धी र नेहरू कालखण्डका नेतृत्वले भिन्नै मान्यता बोकेका थिए ।
संस्थागत क्षमता
अमेरिकी गिल्डेड कालखण्डको सन्दर्भ उल्लेख गर्दै, क्य्राबट्री लेख्छन्— त्यो विचलित व्यवस्थाबाट त्राण पाउन अमेरिकीहरूले वस्तुपरक र सामथ्र्यमा आधारित प्रशासनिक व्यवस्था स्थापित गरे, सार्वजनिक सेवाको स्तरमा व्यापक सुधार गरियो । उचित सार्वजनिक नीति बनाइए, लागू गरिए र परिमार्जन पनि । राज्यको क्षमता अभिवृद्धि गरियो । स्यामुयल हन्टिङ्टनको सन् १९६० को लेख उद्धृत गर्दै क्य्राबट्री लेख्छन्, “राज्यको क्षमता अभिवृद्धि भएन भने छिटो आर्थिक वृद्धिले समाजलाई चकनाचूर पार्छ, सामाजिक भिन्नता बढ्छ, उथलपुथल हुन्छन् । तसर्थ राज्यको संस्थागत क्षमता विकास गर्नुको विकल्प छैन ।” संयुक्त राज्य अमेरिका त्यो बाटोमा लाग्यो पनि । यद्यपि हिजोआज त्यहाँ नयाँ राजनीतिक चुनौती देखिएका छन् । पुस्तकमा क्य्राबट्री भन्छन्, “संयुक्त राज्य अमेरिकामा जस्तै भारतमा पनि नयाँ गिल्डेड एज लाई सुधार गर्नु जरूरी छ ।”
हाम्रा आफ्नै खाले चुनौतीहरू भए पनि पुस्तक नेपालको हकमा समेत सान्दर्भिक छ । नेपालमा सामन्तवाद सकिएर पूँजीवाद आयो भन्ने गरिन्छ । पूँजीवादका आफ्नै विशेषता हुन्छन्— प्रतिस्पर्धा, उचित नाफा, चुस्त सेवा, करारप्रति प्रतिबद्धता इत्यादि । तर पूँजीवादले आफूसँग नराम्रा सेनामेना पनि लिएर आउँछ, जसलाई नियमन गर्नु, परिधिमा राख्नु आवश्यक हुन्छ । भारतभन्दा निकै सानो आर्थिक आकार भए पनि हाम्रो मुलुकमा मिनी गिल्डेड एज चल्दै गरेको अनुमान अन्यथा हुँदैन । बङ्गलादेश, पाकिस्तान र श्रीलङ्काका पनि आफ्नै गिल्डेड एज कथाहरू हुनुपर्छ । यस्ता कथा लेखिएका छैनन् । अनुभवले भन्छन्; ती मुलुकलगायत नेपालमा पनि सुधारका यात्रा शुरू हुनुपर्नेछ ।
हामी अमेरिकाको सिको गर्न खोज्छौं । अमेरिकाको विकास जस्तै हाम्रो पनि विकास हुनुपर्छ भन्ने अपेक्षा राख्छौं । हाम्रा नेताहरू अमेरिका घुम्न जान्छन्, त्यताका विद्वत्वर्गलाई भेट्छन्, त्यहाँ निर्माण भएका पूर्वाधारहरू अवलोकन गर्छन्, अनि हामीले पनि त्यस्तै निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने पाठ पढाउँछन् । तर त्यस मुलुकको खास कालखण्डमा राजनीति के–कस्तो थियो, ती कसरी सुधारिएका रहेछन् भन्ने बताउन आवश्यक ठान्दैनन् । हामी पनि व्यवस्था परिमार्जन वा सुधार गर्ने बाटोमा लाग्छौं भन्ने सङ्कल्प गर्दैनन् । शायद, त्यसबारे तिनले जानकारी राख्नु आवश्यक ठानेका छैनन् । नेपालमा समृद्धिका लागि परिवर्तन रचनात्मक होस् भन्ने चाहना राख्ने सबैले द बिलिनियर्स राज पढ्नु उपयोगी हुनेछ ।
एशियाली शताब्दीको आवश्यकता
पश्चिमी मुलुक प्रजातान्त्रिक बन्ने क्रममा विकसित बने, चीन भने प्रजातन्त्र विना नै विकासको बाटोमा लाग्यो । यस अर्थमा, क्य्राबट्री भन्छन्, “भारत फरक छ, भारत प्रजातान्त्रिक व्यवस्था स्थापित गर्दै आर्थिक विकासको बाटोमा अघि लागेको मुलुक हो र यो क्रम जारी रहनुपर्ने छ ।” यसै क्रममा भारतको आकांक्षा छ, विश्व नेतृत्व लिने । लेखक क्य्राबट्रीको निक्र्योल छ, “हिजोआज पश्चिमी मुलुकहरूमा प्रजातन्त्रले दबाब भोग्दै गरेको स्थितिमा भारत प्रजातन्त्रको महत्वपूर्ण सुरक्षाकवच हुन सक्छ ।” आउँदो शताब्दीमा एशियाको वर्चस्व हुने भनिन्छ । क्य्राबट्री भन्छन्, “यस शताब्दीको नायक हुने हो भने प्रजातान्त्रिक भारतको नयाँ गिल्डेड एज, आर्थिक असमानता र क्रोनी पूँजीवाद हटाउँदै गतिशील कालखण्ड हुनुपर्नेछ ।” लेखकको निक्र्योल छ, आउँदो एशियाली शताब्दीको दोस्रो कालखण्डमा प्रजातान्त्रिक भारतले विश्वलाई नेतृत्व गर्ने–नगर्ने भन्ने प्रश्न यस्तो रूपान्तरणमा भरपर्छ ।
जलस्रोतविद् दीक्षित सार्वजनिक नीतिबारे पनि अध्ययन गर्छन् ।
No comments:
Post a Comment