महिला नेतृत्व विस्तार
पुस्तक : लिन–इन : ओमेन, वर्क एण्ड द विल टु लिड
लेखक : शेरिल सान्डवर्ग प्रकाशक : पेन्गुइन ¥यान्डम हाउस, यूके, २०१५पृष्ठ : ३३२ मूल्य : १२.९९ पाउण्ड स्टर्लिङ
समीक्षक : शोभाकुमारी यादव
शेरिल सान्डवर्ग फेसबूक कम्पनीकी प्रमुख सञ्चालन अधिकृत हुन् । यसअघि उनी ग्लोबल अनलाइन सेल्स एन्ड अपरेसन को उपाध्यक्ष र संयुक्त राष्ट्रसंघको सचिवालयकी कर्मचारी थिइन् । सान्डवर्गको पुस्तक लिन–इन महिलाको काम, नेतृत्व र सशक्तिकरणलाई केन्द्रविन्दु बनाएर लेखिएको छ । पुस्तकमा महिला र पुरुषबीचको नेतृत्व वहन गर्ने क्षमता र समानताका मुद्दा स्पष्ट र सरल भाषामा प्रस्तुत गरिएको छ । पुस्तक सान्डवर्गको व्यक्तिगत र व्यावसायिक जीवनको अनुभवको सँगालो पनि हो । ‘किप इट स्वीट एन्ड सिम्पल’ सिद्धान्तमा लेखिएको पुस्तकमा ११ खण्ड छन् । मार्क जुकरबर्गले पुस्तकलाई ‘स्मार्ट, इमानदार र चाखलाग्दो’ भनी टिप्पणी गरेका छन् ।
पुस्तकमा महिलाले कसरी आफूलाई मद्दत गर्न सक्छन् अनि जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले विश्वव्यापी रूपमा के कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरिएका छन् । महिलाहरूले सफल र सन्तुलित जीवनयापन गर्ने क्रममा गर्ने गल्तीबारे पनि पुस्तकमा औंल्याइएको छ । त्यस्तो गल्तीका केही उदाहरण हुन्— आफूले आफैंलाई कमजोर ठान्ने, आत्मविश्वासको कमी, आफ्नो हक र अधिकारको लागि आवाज नउठाउने तथा समय अगावै पेशा त्याग्ने । कतिपय विश्वप्रसिद्ध महिला यस्ता चुनौती र बाधा छिचोल्दै अगाडि बढेका दृष्टान्त पनि पुस्तकमा छन् । लेखिका भन्छिन्, “महिला नेतृत्वको विकास गर्दा कार्यक्षेत्रको वातावरणमा सुधार आउँछ ।” शेरिल आफ्ना पाठक; विशेषगरी पुरुषहरूलाई थप जिम्मेवारी वहन गर्दै महिला नेतृत्वलाई बढावा दिन उत्प्रेरित गर्छिन् ।
प्रगतिपथको बाधक
हरेक युवतीलाई आफ्नो पेशा आगाडि लैजान दुईथरी आधार आवश्यक पर्छ— सल्लाहकार र प्रायोजक । महिलाहरू कुनै पनि काम गर्नुअघि पुरुषको अनुमति लिन कुर्छन्, तर धेरैले सही सल्लाह पाउँदैनन् । यस विपरीत, पुरुषहरू आफ्नो काममा ध्यान दिन्छन्, काम अगाडि बढाउँछन् । लेखिका भन्छिन्, “महिलाले पनि पुरुषले जस्तै कामका लागि सल्लाहकार नचाहिने संस्कारको थालनी गर्नु जरूरी छ ।”
डर महिला प्रगतिको प्रमुख बाधक हो । महिलाहरूले भोग्ने डर निम्न किसिमका छन्— फैसला गलत हुने डर, नकारात्मक सोच आउने डर, अरूले केही भन्ला भन्ने डर, अरूबाट अवमूल्यन भइने डर, सफल आमा हुन नसकिएला भन्ने डर, इमानदार कर्मचारी बन्न बाधा उत्पन्न होला कि भन्ने डर आदि । फलस्वरूप अधिकांश महिला आफ्नो पेशाको शुरूमै हतोत्साही हुन्छन् । अर्कोतर्फ; पुरुषसँग सहकार्य गर्दै अगाडि बढेका महिलाका उदाहरण पनि छन् । त्यसले मनमा रहेको डर हटाउन सके भने महिला पनि पुरुषसरह दक्ष नेतृत्व प्रदान गर्न सक्छन् भन्ने पुष्टि गर्छ ।
सामान्यतया के धारणा प्रचलित छ भने पुरुषको सफल व्यावसायिक र व्यक्तिगत जीवन हुन सक्छ तर महिलाको हकमा यो लागू हुँदैन । अर्थात् के ठानिन्छ भने उनीहरू परिवार र आफ्नो कामप्रति एकै साथ सक्षम हुन सक्दैनन् । त्यसैले महिलाले आफ्नो काम वा परिवारमध्ये एउटालाई छान्नुपर्छ । लेखिका तर्क गर्छिन्, यो पुरानो धारणामा परिवर्तन ल्याउनुपर्छ र महिलाले पुरुषसरह समान अवसर पाउनुपर्छ । महिलाहरू कमजोर हुन्छन् भनेर हतोत्साह गर्ने होइन, हरेक काममा दक्ष र सक्षम छन् भन्ने सकारात्मक सोच राखेर प्रोत्साहन दिनुपर्छ । महिलाहरूको डर मेटाउन पुरुषले सहयोग गर्नुपर्छ । घर र कार्यालयमा अनुकूल वातावरण बनाएर महिलाहरूलाई समान अवसर प्रदान गर्नुपर्ने सान्डवर्गको ठम्याइ छ । आफ्नो डर हराएकै कारण प्रस्तुत पुस्तक पाठकसमक्ष आउन सकेको उनी बताउँछिन् ।
आफूले आफैंलाई शंका गर्ने प्रवृत्तिलाई ‘इम्पोस्टर सिन्ड्रोम’ भनिन्छ । महिला र पुरुष दुवैमा यो प्रवृत्ति पाइए पनि महिलाहरूमा यो स्वभाव धेरै हुन्छ । इम्पोस्टर सिन्ड्रोम विशेषगरी कामकाजी महिलाहरूमा बढी पाइने गरेको पुस्तकमा उल्लेख छ । आफूमाथि विश्वास कम भएकै कारणले महिलाहरू आफ्नो सफलताको श्रेय भाग्य वा पुरुष पात्रलाई दिन्छन्, जुन गलत हो । तर यसको उल्टो पुरुषहरू आफ्नो सफलताको श्रेय आफ्नै कार्यकुशलता, दक्षता र ज्ञानलाई दिने गर्छन् ।
सफलताको प्रमुख सूत्र आफूमाथि विश्वास गर्नु रहेको सान्डवर्गको भनाइ छ । महिलाहरूले हरेक क्षेत्रमा पुरुषसरह हात उठाएर आफ्ना लागि बोल्नुपर्छ । आफूभित्रको खूबी देखाउनुपर्छ । साथै, हरेक संस्थाले महिलालाई प्रोत्साहन गर्ने र उनीहरूको हकहित सुरक्षित गर्नुपर्छ । लेखिका आफ्नो हात माथि राख्न महिलाहरूलाई प्रोत्साहन गर्छिन् ।
पुस्तकले पेशालाई जीवनसँग जोडेको छ । पेशा चुनौतीहरूले भरिभराउ हुन्छ, सोेझे सिंढी नभएर जंगल जस्तै हुन्छ, जसलाई क्रमैसँग छिचोल्दै जानुपर्छ । लेखिका प्रभावकारी बन्ने दुईवटा उपायहरू प्रस्तुत गर्छिन्— पहिलो, जीवनमा दीर्घकालीन उद्देश्य राख्नुपर्छ तर उद्देश्य विशिष्ट हुनुपर्दैन । अर्को सूत्र हो, १८ महीने योजना बनाउनु । लेखिका भन्छिन्, “आफ्नो उद्देश्य प्राप्ति हेतु सहयोगी सीप हासिल गर्न सो समय सदुपयोग गरिनुपर्छ । उद्देश्यलाई मूर्तरूप दिन योजना र कार्यविधि आवश्यक पर्छ । त्यसका लागि नयाँ सीप र कला सिक्नु जरूरी छ । हामी सबैमा आफूलाई सुधार्ने र जोखिम लिने क्षमता हुन्छ । जोखिम लिने, आपूmले आफैंलाई दिने चुनौती उन्नतितर्फ अग्रसर हुन महŒवपूर्ण छन् ।”
सफलता र लोकप्रियता
सफलता र लोकप्रियता महŒवपूर्ण सूत्र हुन् । महिलाको सफलता र लोकप्रियताबीचको सम्बन्ध नकारात्मक हुन्छ भने पुरुषका लागि सकारात्मक । के मानिन्छ भने पुरुष निर्णायक र सञ्चालनकर्ता हुन्छ भने महिला दयालु र संवेदनशील । यिनै असमान अपेक्षाले गर्दा महिलाहरू जहिले पनि आलोचना बेहोर्ने गर्छन् । उनीहरू परम्परागत धारणाको दायराबाट पुरुषसरह आफ्नो हकहित, फाइदा र लाभको कुरा गर्छन् तर सफल हुँदैनन् । कार्नेगी मेलोन विश्वविद्यालयले गरेको अध्ययनअनुसार ५७ प्रतिशत पुरुष विद्यार्थी आफूले पाउने तलब र सेवा सुविधाबारे जागिर दिने सम्भावित कम्पनीसँग शुरूमै छिनोफानो गर्छन् भने ७ प्रतिशत महिलाले मात्र त्यस्तो चर्चा अघि बढाउँछन् । यति मात्र होइन; अपेक्षित सेवा–सुविधा पाउनका लागि महिलाहरूले आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ भने पुरुषहरूलाई सहजै प्राप्त हुन्छ । आलोचनाको सामना गर्न सक्नु महिलाहरू अघि बढ्ने बलियो सूत्र हो ।
सत्य, भरपर्दो सूचना र संवाद सफल जीवनको आधार हो । घर या कार्यालय सबैतिर यो यथार्थ लागू हुन्छ । सूचना र संवाद— व्यक्तिगत तथा व्यावसायिक सम्बन्ध बनाउने मजबूत आधार हो । अरूले भनेको कुरा सुन्न सक्ने क्षमताले अन्तरक्रिया सृजनशील बनाउँछ । दक्ष र सफल महिलाहरूले छोराछोरी जन्माउने विचारले समय अगावै पेशा छाड्ने गरेको लेखिकाको अनुभव छ । प्रायः महिलाहरूले नयाँ अवसरलाई नस्वीकारी निर्णय लिन्छन् । फलस्वरूप नेतृत्व लिने दक्ष र शिक्षित महिलाको ठूलो अभाव छ ।
सान्डवर्ग भन्छिन्, “महिलालाई बाहिरी कामकाजमा प्रोत्साहन गरेजस्तै पुरुषलाई पनि घरको काम गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । आफ्नो जीवनसाथीलाई महिलाहरूले हरेक कार्यमा साझ्ेदारी गराउनैपर्छ । घरपरिवार र बच्चा महिलाहरूको मात्रै जिम्मा होइन पुरुष पनि जिम्मेवार बन्नुपर्छ । महिलाले भोग्ने धरातलमा पुरुष आउनै पर्छ । महिला र पुरुषबीचको समानता परिभाषित गर्न कठिन छ तर सम्बन्धलाई घडीको पेन्डुलम जस्तै यता–उता हुन दिनुपर्छ । महिला र पुरुषबीचको साझ्ेदारीबाट सन्तति समेत लाभान्वित हुनेछन् ।”
व्यवहार परिवर्तन गर्न सक्नेले नै आफ्नो संस्थालाई परिवर्तन गर्न सक्छन् । सानो हस्तक्षेपले पनि मान्छेलाई फरक तरिकाबाट व्यवहार गर्न हौस्याउँछ । अचेतलाई सचेत बनाउन मद्दत गर्छ । छलफल नगर्नु पराजय स्वीकार्नु हो जुन प्रगतिको बाधक हुन्छ । हामीले आफ्नो भनाइ प्रस्तुत गर्नु र सुन्नु दुवै आवश्यक छ । तर हरेक चर्चामा लैङ्गिक मुद्दा उठाउनु जरूरी छैन, यद्यपि यसप्रति सचेत हुनुपर्छ ।
साँचो समानता तब मात्र सम्भव छ जब महिलाहरू हरेक सरकारी वा गैर–सरकारी संस्थाको उच्च स्थानमा पुग्छन् । त्यसैले हामीले चुनौती स्वीकार गर्ने र पेशा अगाडि लैजाने महिलाहरूलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । सबैलाई बराबर प्रोत्साहन प्राप्त नभएसम्म मौका बराबर हुने छैन चाहे त्यो महिला होस् या पुरुष । जबसम्म महिला र पुरुषले बराबर प्रोत्साहन पाउँदैनन् तबसम्म दुवैले आफ्नो वास्तविक क्षमता चिन्न सक्दैनन् ।
अन्त्यमा सान्डवर्ग भन्छिन्, “धेरै महिलाहरू मथिल्लो पदमा पुग्ने इच्छा गर्दैनन् ।” धेरैभन्दा धेरै महिला नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्न सके भने तिनले अवसरको फाइदा उठाउन सक्ने दावी पुस्तकमा गरिएको छ । महिला अधिकार र महिला सशक्तिकरणका क्षेत्रमा काम गर्ने जोकोहीलाई पुस्तक ज्ञानवद्र्धक छ र सामान्य पाठकलाई पनि रुचिकर लाग्नेछ ।
(यादव महिला सशक्तिकरण र जलवायु परिवर्तनकी अध्येता हुन् ।)
