२०७४ असार अंक_कसरी होला पूँजीवादको अन्त्य ? समीक्षक : क्रफर्ड किलियन, नेपालीमा अनुवाद : अजय दीक्षित

कसरी होला पूँजीवादको अन्त्य ?

पुस्तक : हाउ विल क्यापिटलिज्म इन्ड ?                     लेखक : वोल्फगाङ्ग स्ट्रीक

प्रकाशक : वेर्सो, २०१६                                                 पृष्ठ : २७२

मूल्य : १७.७३ यूएस डलर

समीक्षक : क्रफर्ड किलियन

नाम नखुलेका कुनै विद्वानले कतै भनेका छन्, ‘संसारको अन्त्य कल्पना गर्न सजिलो छ, पूँजीवादको छैन ।’ तर सात दशक उमेरका अर्का विद्वान वोल्फगाङ्ग स्ट्रीक भन्छन्, “पूँजीवादको अन्त्य अवश्यम्भावी छ र त्यो छिटो आउँदैछ ।” पूँजीवादको अन्त्य भएपछि त्यसलाई कुन व्यवस्था वा वादले प्रतिस्थापित गर्छ भन्नेबारे उनी स्पष्ट छैनन् । वास्तवमा उनको परिकल्पनामा कुनै विकल्प छैन । स्ट्रीक समाजशास्त्री हुन् र जर्मनस्थित म्याक्स प्लाङ्क इन्ष्टिच्यूट फर स्टडी अफ सोसाइटी का इमिरिट्स निर्देशक ।

पूँजीवाद अवसानको विवरण स्ट्रीकको पछिल्लो पुस्तक हाउ विल क्यापिटलिज्म इन्ड ? को विषय हो । पुस्तकको विश्लेषण थमस पिकेट्टीको क्यापिटल इन ट्वान्टी फस्र्ट सेन्चुरी भन्दा अगाडि गएको छ । (पिकेट्टीको पुस्तक समीक्षा शिक्षक, २०७३ पुसमा उपलब्ध छ) दुइटा विश्वयुद्धले तहसनहस पारेको पूँजीवाद फेरि तङ्ग्रिंदै छ भन्ने पिकेट्टीको तर्क स्ट्रीक मान्दैनन् र भन्छन्, ‘पूँजीवादको पुनर्ताजगी होइन अन्त्य हुँदैछ ।’

स्ट्रीक भन्छन्, “पूँजीवाद आफ्नै खतरनाक दुश्मन हो र यसले आफूलाई बचाउने सबै बाटा र राहतका सम्भावना भत्काएको छ ।” पुस्तकको शुरूमा उनी लेख्छन्, पूँजीवादको अन्त्य हजारौं घाउबाट हुने मरणसरह कल्पना गर्न सकिन्छ । लेखकको थप तर्क छ, “न त पूँजीवादको प्रभावकारी विरोधका अवशेष छन् न प्रचलित व्यवस्थालाई कसले प्रतिस्थापित गर्छ भन्ने कुनै ढाँचा इतिहासको कुनामा कुरेर बसेको अवस्था छ । एकातिर पूँजीवादका बग्रेल्ती गल्ती छन् भने अर्कोतिर सीमित व्यक्तिमा पूँजीको बढ्दो सञ्चय हुनु पूँजीवादलाई आत्महत्या गराउने आफ्नै कारण बन्न पुगेको छ ।”

पूँजीवाद समाप्त हुँदैछ भने विकल्प के हो त ? स्ट्रीक भन्छन्, माक्र्सवाद वा प्रजातान्त्रिक समाजवादमा फर्किएर त्राण पाइने छैन किनभने त्यो सम्भावना अब छैन । उनी थप्छन्, “पूँजीवादको हाल चल्दै गरेको संकट अन्तिम हुनेछ त्यसपछिको कालखण्डमा समाजवाद वा अरू कुनै परिभाषित सामाजिक ढाँचा होइन बरू लामो उथलपुथलले निरन्तरता पाउनेछ ।”

पाँच घटना, तीन संकट

आफ्नो तर्क पुष्टि गर्न लेखक रोमन साम्राज्यको पतन र सामन्तवाद उदयको उदाहरण दिन्छन् । रोमको दासत्वमा आधारित आर्थिक प्रणालीको पतनपछि पर्खालभित्रका नगर, किल्ला भित्र बनेका राज्य र उत्तरबाट आएका आप्रवासी बार्बेरियन शासित क्षेत्रको उदय भयो र अराजक सरदार शासनमा रहे । यो क्रम सदियौं चल्यो । युद्धका सरदार अर्थात् वार लर्डस्हरू आफूलाई ‘सिजर’ को रूपमा परिभाषित गर्थे र साम्राज्यको पतन भएको छैन भन्ने ढोङ रचाउँदथे । (जुलियस सिजर रोमका राजनीतिज्ञ र जनरल थिए, रोम गणतन्त्रको समाप्ति र रोम साम्राज्यको निर्माणमा तिनको अहं भूमिका थियो ।)

स्ट्रीक भन्छन्, पूँजीवादले हिजोआज भोगिरहेको संकट विगतका पाँच वटा घटनाका प्रतिफल हुन् । ती घटना हुन्— मन्दी, कुलीनतन्त्रद्वारा नियन्त्रित पुनर्वितरण व्यवस्था, सार्वजनिक क्षेत्रको लुट, भ्रष्टाचार र भूमण्डलीय अराजकता । यी समस्या पछिल्ला तीनवटा कारणले गर्दा अझ् व्यापक बनेका छन् । सन् १९७० को दशकको मुद्रास्फीति, सन् १९८० को दशकमा सार्वजनिक ऋणमा भएको व्यापक वृद्धि र तत्पश्चातका दशकको निजी ऋण वृद्धि जसले सन् २००८ मा विश्व वित्तीय व्यवस्था धरासायी तुल्यायो । यी घटना छुट्टाछुट्टै देखिए पनि यी सबैले अन्ततोगत्वा पूँजीवादलाई घाटमा पु¥याउँछन् भन्ने स्ट्रीक तर्क गर्छन् ।

फुट्न थालेको फोको

श्रमिक संगठनहरू चेपुवामा छन् । अस्थायी विदेशी कामदार र अन्य आप्रवासीहरूले यस्ता संगठनका क्रियाकलापलाई अप्ठेरो पारेका छन् । श्रम संगठनको उत्थान गर्नुको अर्थ बेरोजगारीलाई कमजोर रोजगारीले प्रतिस्थापन गर्नु भन्ने बुझ्न्छि । महँगो शिक्षा व्यवस्थाले युवाहरूलाई श्रम बजारमा पु¥याउँदैन, बरू बाहिरै राख्छ । महिलाहरूलाई काम गर्न उत्प्रेरणा गरिन्छ र तिनले कर पनि तिर्छन् । यसै पनि आफ्नो जीवनस्तर निरन्तर राख्न मध्यमवर्गीय परिवारका श्रीमान् र श्रीमती दुवैथरीले काम गर्नुपर्छ । काममा गएपछि उनीहरू केटाकेटीको रेखदेखका लागि आप्रवासी धाईहरूलाई काममा लगाउँछन् जसलाई प्रचलित दरभन्दा कम तलब दिए पुग्छ । तर केही समयपछि धाईहरू आफ्नै मुलुक फर्काइन्छन् र आप्रवास राजनीतिक मुद्दा बन्छ । अमेरिकामा राष्ट्रपति ट्रम्पको विजय र ब्रेक्जिट भोट यस्तै घटनाक्रमका प्रतिफल हुन् ।

स्ट्रीकका निबन्ध केही वर्षअघि लेखिएका हुन् । त्यसो हुँदा वर्तमानका कतिपय प्रसंग पुस्तकमा संलग्न छैनन् । उनी भन्छन्, “एशिया वा युक्रेनका कुलिनहरूको तुलनामा अमेरिकाका कुलीनहरू सत्ता बाहिर रहेर सार्वजनिक प्रशासन, न्याय व्यवस्था र निर्वाचित सरकारको सञ्चालन व्यावसायिक राजनीतिज्ञद्वारा भइरहेकोमा सन्तुष्ट थिए ।” सन् २०१६ नोभेम्बर ८ मा यो स्थितिमा परिवर्तन आयो । आफूले भनेको नमान्ने व्यावसायिक राजनीतिज्ञहरूलाई राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र उनको मन्त्रिपरिषद्को माध्यमद्वारा अमेरिकी कुलीनहरूले विस्थापित गरिदिए ।

एउटा निबन्धमा स्ट्रीक सन् १९७० को दशकको आर्थिक संकटले कसरी वर्तमान संकट नित्याउन पुग्यो भन्ने विश्लेषण गर्छन् । दोस्रो विश्वयुद्धपछिको पश्चिमी यूरोप र अमेरिकी अर्थव्यवस्था टिकाउ वस्तुहरू व्यापक रूपले उत्पादन गर्ने र खरीद गर्न सक्ने मूल्यमा उपलब्ध गराइने ढाँचामा (अंग्रेजीमा ‘फोर्डिजम’ भनिने) आधारित थियो । यो व्यवस्थाले बजारमा टिकाउ सरसामान आवश्यकभन्दा बढी उपलब्ध गरायो । उदाहरणका लागि सन् १९६० तिर अघिल्लो पुस्ताले प्रयोग गरेका सरसामान तिनका छोराछोरीले प्रयोग गर्थे । १९८० मा निर्मित कपाल सुकाउने यन्त्र (हेयर ड्रायर) ले विना मर्मत अझ्ै पनि काम गर्छ ।

१९५० पछि जन्मेका पुस्ता (पश्चिममा बेबी बुमर भनिने) पाखा लाग्न थालेपछि यो ढाँचा निरन्तर हुन सकेन । समाधान स्वरूप पूँजीवादले नयाँ ढाँचा ल्यायो । हिजोआज त्यस्ता सरसामान निर्माण हुन्छन् जो कम समय टिक्छन् र हाम्रा आवश्यकताका साथै चाहना पनि परिपूर्ति गर्छन् । मध्यम वर्गीय मात्रै होइन निम्न मध्यमवर्गीय घरपरिवारमा रेफ्रिजेरेटर, लुगा धुने मेशीन जस्ता उपकरणको प्रयोग ह्वात्तै बढेका छन् । भान्छा कोठाको आवरण बदलिएको छ तर जीवन खासै फरक र सजिलो भएको छैन । यो बाटोले उपभोक्ताहरूलाई आफ्नो व्यक्तिगत चाहना र जीवनपद्धति सार्वजनिक हिसाबले व्यक्त गर्ने बाटो पनि खोल्यो ।

परिवर्तन उपभोक्ता सरसामानमा मात्रै होइन, सूचना क्षेत्रमा पनि भएको छ । स्ट्रीक भन्छन्, “दशकौंसम्म सार्वजनिक प्रसारण प्रणाली र केही निजी सञ्जालले सञ्चार व्यवस्थामा हालीमुहाली गरेका थिए । हिजोआज श्रोता र दर्शकहरूको ध्यान तान्ने र पैसा खर्च गराउन प्रतिस्पर्धा गर्ने सयौं निजी सूचना च्यानल छन् । सार्वजनिक प्रणालीहरू यस्ता माध्यमसित प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रयास त गर्छन् तर सफल हुनसकेका छैनन् ।”

राजनीतिक प्रतिबिम्ब

स्ट्रीक अगाडि भन्छन्, “व्यक्ति झ्न्झ्न् व्यक्तिवादी बन्दै जाने क्रमले विश्वका सबै मुलुकलाई गाँजेको छ । आफ्नो परिवारले भोट दिएको पार्टीलाई अथवा कुनै पार्टीको नीति हेरेर अब हामी भोट हाल्दैनौं । हामी टलक्क चम्किने कार्यक्रम र विश्वस्तरको सेवासुविधाको अपेक्षा गर्छौं र आफूले रोजेको पार्टीले सो उपलब्ध गराउन सकेन भने असन्तुष्ट हुन्छौं । वास्तवमा हामी आफ्नो व्यक्तिगत अपेक्षा प्रेषित गर्ने राजनीतिका उपभोक्ता बनेका छौं तर आफ्नो मुलुकको वास्तविक सञ्चालन वा शासनमा सहभागी हुँदैनौं ।”

कार्लमाक्र्सले के अनुमान गरेका थिए भने साम्यवादले राज्यको अवसान गराउने छ । तर यसो भएन बरू पूँजीवादले राज्यको अवसान गरायो र गराउँदै छ । यस सिलसिलामा राज्यको दायित्व हुनेछ धनाढ्यहरूको रक्षा गर्नु र गरीबमाथि ‘प्रहरी राज्य’ चलाउनु । यसरी पूँजीवादले आफूलाई वैतरणी तारिदिने पात्रकै हत्या गर्न थालेको छ । अब फेरि बैंकहरू धरासायी भए भने बचाउ कसले गर्ने ? कृत्रिम मानव यन्त्र (रोबोट) को प्रयोगले आधिपत्य जमाएपछि वित्तीय ब्रह्माण्डका अगुवाहरूलाई कसले बचाउला ? र जब करदाताले प्रहरी–प्रशासन धान्ने कर तिर्न सक्दैनन्, सार्वजनिक सुरक्षा सेवास्तर खस्कन्छ सर्वसाधारण जनताको हित कसले हेर्ने ? धनीहरू त पर्खालभित्रको समुदायमा बसेर निजी सुरक्षा गार्ड राख्न थालिसकेका छन् ।

स्ट्रीक पूँजीवाद अवसानको एउटै कारण देख्दैनन्, न त यसको कुनै वारिस देख्छन् । युरोपेली युनियन विखण्डन होला, जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्र तह बढेर दक्षिणी फ्लोरिडा एवं त्यहाँ अवस्थित वर्तमान अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको मारा लागो महल डुब्न सक्छ । शरणार्थीहरू उत्तर अर्थात् युरोप, क्यानडा र अमेरिकातर्फ आइरहने छन्, पर्खाल र सुरक्षाकर्मी हुँदाहुँदै । आफ्नो नयाँ क्षेत्र बनाएर बस्नेछन् । विश्वलाई नयाँ महामारीले गाँज्नेछ तर कुनै निदान पाइने छैन । स्ट्रीक भन्छन्, “त्यस्ता विपत्हरूसित जुध्न कुनै राजनीतिक समुदाय हुने छैन ।” यस्ता समुदाय अबको सयौं वर्षमा तयार हुनसक्छन् तर यदि लेखकको तर्क ठीक हो भने पूँजीवादको अवसान हुँदै गर्दा वर्तमानका हामी र हाम्रा सन्तति त्यस्तो समुदायमा सहभागी हुन पाउने छैनौं ।

क्यानडाको ब्रिटिश कोलम्बियाबाट सञ्चालित प्रगतिशील झ्ुकाव राख्ने अनलाइन पत्रिका द टाइ बाट साभार गरिएको किलियन को माथिको समीक्षामा केही टिप्पणी थप्नु उचित हुन्छ ।

निश्चय पनि स्ट्रीकको विश्लेषण नै अन्त्य होइन । अन्य परिदृश्य पक्कै छन् । विगतमा पनि मानव भविष्य अन्धकार हुँदैछ, स्थिति नराम्रो बन्नेछ भन्ने थुप्रै भविष्यवाणी गरिएका थिए तर ती सत्य भएनन् । हालको स्थिति बढी अन्योल बनेको छ, जलवायु परिवर्तनको र भूमण्डलीयकरणको व्यापकताका कारणले । तर संयुक्त राज्य अमेरिका र संयुक्त अधिराज्यमा भूमण्डलीकरणले हानि ग¥यो भन्दै सो प्रक्रियाबाट हट्ने सिलसिला जारी छ । फलस्वरूप विश्व परिवेश निकै जटिल र अनिश्चित बन्न पुगेको छ । नेपालको सन्दर्भमा पूँजीवाद अवसानको विश्लेषणलाई कसरी बुझनुपर्छ ? माओवादी द्वन्द्वपछि के भनिने गरेको छ भने नेपालमा सामन्तवाद अन्त्य भई पूँजीवाद आएको छ । स्ट्रीकले भनेजस्तै पूँजीवाद सङ्कटग्रस्त छ भने अब हाम्रो बाटो के हुनुपर्छ ? निरन्तर चिन्तन र मन्थनका विषय हुन्, यस्ता प्रश्न । 

नेपाली रूपान्तरणः अजय दीक्षित