२०७४ बैशाख अंक_स्वचिन्तनको प्रयास_समीक्षक : पुष्पनिधि गौतम

स्वचिन्तनको प्रयास 

समीक्षक : पुष्पनिधि गौतम

पुस्तक : यु आर द वल्र्ड                                                           लेखक: जिद्दु कृष्णमूर्ति

प्रकाशक : पेरेनियल÷हार्पर एण्ड रो, न्यूयोर्क, १९७३                  पृष्ठ : १५०

यूआर द वल्र्ड नामको पुस्तक दार्शनिक जे. कृष्णमूर्तिले दिएका प्रवचनहरूको सङ्ग्रह हो । पुस्तकमा कृष्णमूर्तिले ब्रान्डिज विश्वविद्यालय, क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय वर्कले, स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालय र क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालय सान्ताक्रुजमा दिएका १२ वटा प्रवचन समाविष्ट छन् । मानवीय समस्या, स्वतन्त्रता, मृत्यु, प्रेम आदिलाई उनले आफ्नो प्रवचनको विषयवस्तु बनाएका छन् भने केही मुख्य विषयहरूलाई बुँदागत रूपमा संक्षेपीकरण पनि गरेका छन् । प्रवचनका लागि धर्म—दर्शनका कुनै पनि पुस्तकको अध्ययन नगरेको दाबी कृष्णमूर्ति गर्छन् । आफ्ना अनुयायीहरूलाई पूर्वीय दर्शनले स्वीकारेको गुरु–चेलाबीच हुने ज्ञान साटासाटको बाटो नलिएर अनुसन्धानमूलक सहकार्य अगाडि बढाउन कृष्णमूर्ति आह्वान गर्छन् । उनी भन्छन्, “सँगै अगाडि बढौं र नयाँ अनुभूति गरौं ।” पुस्तकमा उनका मौलिक विचार प्रस्तुत गरिएका छन्, यद्यपि लेखकको विचारसँग सहमत नै हुनुपर्छ भन्ने छैन, असहमति जनाउन हामी स्वतन्त्र छौं ।

मानवीय समस्याहरूको उत्खनन्

संसारको जुनसुकै ठाउँमा रहे पनि मान्छेले समस्या झ्ेलिरहेकै हुन्छ । व्यक्ति, स्थान र समूहअनुसार समस्या फरक हुन्छन् । विकासोन्मुख मुलुकहरू गरीबी, भोकमरी, रोगव्याधी, अशिक्षा र अन्धविश्वास आदिबाट ग्रस्त छन् भने विकसित मुलुकहरू हिंसा, आतङ्क र अराजकता जस्ता समस्याबाट आक्रान्त छन् । लेखक भन्छन्, विकसित समाज अमर्यादित सुखमा डुबिरहेको छ भने विकासोन्मुख मुलुकका समाज भ्रष्टाचार र अनैतिकतामा । यी समस्यालाई हामी भिन्नभिन्न ढङ्गले हेर्छौं । तर लेखक भन्छन्, यी सबै एक–आपसमा जेलिएका छन् र समाधान एकमुष्ट खोजिनुपर्छ । समस्या उब्जिनुको पछाडि के–के कारण छन् भन्ने विषयमा कृष्णमूर्तिले विस्तृत व्याख्या गरेका छन् । लेखक तर्क गर्छन्, हरेक मानिस विचारद्वारा बाँधिनु प्रमुख समस्या हो । राजनीतिक, धार्मिक वा दार्शनिक समूमा आबद्ध हुनु र आफूलाई अरूद्वारा प्रतिपादित विचारको परिधिभित्र राख्नाले समस्या निम्तिन्छ भन्ने उनको थप तर्क छ ।

लेखक भन्छन्, अरूद्वारा प्रतिपादित विचारबाट हाम्रा समस्याको समाधान हुँदैन, बरु हामी त्यसनिम्ति अरूमा भर पर्छौं । जस्तै, विषयविज्ञ, धर्मगुरु, तन्त्रज्ञाता, वैज्ञानिक आदि । दुई हजार वर्षको अनुभवले हाम्रा समस्याहरू धर्म, तन्त्र, विषयविज्ञ आदिबाट समाधान हुँदैन भन्ने प्रमाणित भइसके पनि यो क्रम रोकिएको छैन । समस्या घट्नुको सट्टा दिनानुदिन बढ्दै गइरहेका छन् । सामाजिक अव्यवस्था, अनिर्णय र द्वन्द्वले निम्त्याएका समस्याहरू धार्मिक गुरु वा दोहो¥याई–दोहो¥याई गरिने मन्त्रोच्चारणबाट पनि समाधान हुन सक्दैन भन्ने विषय प्रमाणित भइसकेको बताउँछन् लेखक । समाजले हामी माथि धर्म र नैतिकताका नाममा थोपरेका नियमले नयाँ समस्याहरू जन्मिएका छन् । हामी यसरी थोपरिएका नियमलाई प्रश्न गर्दैनौं अनि आफ्ना समस्याका लागि आफैं जिम्मेवार बन्न पुग्छौं । समाधानका लागि आर्थिक, सामाजिक र मानसिक अप्ठेराहरूको जड पहिल्याउनुपर्छ । कुनै पनि मुलुकका मानिसले बेहोर्ने समस्या हुुन्— द्विविधा, अनिश्चितता र असुरक्षा । परम्परागत विधिहरूले मानिसलाई उल्लिखित समस्याको डटेर सामना गर्नुको सट्टा भाग्न सिकाएका छन् । समस्यासँग जुझनुपर्छ, सामना गर्नुपर्छ, भाग्नुहँुदैन– लेखक भन्छन् । समस्या समाधानका लागि निरपेक्ष रूपमा आफूभित्र हेर्न सक्नुपर्छ भन्ने कृष्णमूर्तिको ठम्याइ छ ।

डर : कारण र निवारण

कृष्णमूर्ति भन्छन्, मानिसका प्रमुख समस्यामध्ये एउटा हो, डर । जहाँ डर हुन्छ त्यहाँ आक्रोश हुन्छ । डर अत्यन्त हानिकारक, अस्पष्ट, अन्धकार र अनिर्णयको प्रतीक हो । दैनिकीसँग गाँसिएका चेतन मनका डरहरू— जस्तै, जागीर खोसिने, श्रीमान्÷श्रीमतीबीच पारपाचुके हुने, समाजमा एक्लिने आदि विना अर्थका हुन्छन् । यस्ता डर जीवनभर आइरहन्छन् जसको जालोमा जिन्दगी जकडिइरहेको हुन्छ । यस्ता डरलाई पन्छाउन नसक्दा मान्छे अनिश्चित, चिन्तायुक्त र दुःखी जीवन बाँच्न विवश हुन्छ । डर या त विगतका व्यवहारको उपज हो या अन्योल भविष्यबारे आत्मविश्वासको कमी । ‘डरबाट मुक्ति कसरी पाउने त ?’ भन्ने प्रश्न उठाउँदै लेखकले पुस्तकलाई जिज्ञासामय बनाएका छन् ।

व्यक्तिले डरको स्वरूप र प्रकृतिबारे जान्ने प्रयास गर्नुपर्छ जसले डरको सामना गर्न र त्यसलाई परास्त गर्ने बाटो खोलोस् । डर एक्लै आउँदैन खुशीसँगै समेटिएर आउँछ । त्यसैले खुशी रहनु मात्र डरको निराकरण होइन । विचारबाट मात्रै डरको निराकरण हँुदैन । विचारलाई आत्मसात् नगरी डरको सामना गर्नु सो हटाउने क्षणिक मात्र उपाय हो । भोकाएको मान्छेलाई खानेकुराबारे प्रवचन दिनु र खाना दिनु फरक भएजस्तै विचारलाई व्याख्या गर्नु र आत्मसात् गर्नु फरक विषय हुन् । गोमन सर्प खतरनाक छ भनेर सोच्नु र त्यसबाट टाढा रहने प्रयास गर्नु विचार हो भने, सर्प अगाडि पर्दा गरिने व्यवहार समस्याको सामना ।

कृष्णमूर्ति थप्छन्, दैनिक क्रियाकलापमा डर, त्रास र खुशी आदिलाई सचेत मस्तिष्कले जम्मा गर्छ भने सपनामा ती प्रकट हुँदै जान्छन् । यसको अर्थ हो हाम्रो मस्तिष्क निद्रामा पनि खुला, सचेत र सतर्क हुन्छ । यदि जागृत स्थितिमा सावधानी र सतर्कतापूर्वक डरलाई बाहिर निकाल्न सक्यौं भने डराउनु आवश्यक पर्दैन, शान्तपूर्वक निदाउन सकिन्छ । बिहान उठेपछि ताजा, अप्रबोध, सजिव दिमाग प्राप्त हुन्छ जसले व्यक्तिलाई खुशी र ऊर्जावान बनाउँछ ।

ध्यान र रूपान्तरण

ध्यान गर्नु समस्याबाट मुक्ति पाउने एउटा उपाय हो । त्यसनिम्ति दुःख, गरीबी, डर, त्रास र आतङ्कको स्थितिमा पनि मस्तिष्कलाई संवेदनशील र तीक्ष्ण राख्न सक्नुपर्छ । साथै; तर्क, शक्ति, पूर्ण सन्तुलित मानसिक अवस्था व्यवस्थित राखी क्रमबद्ध हिसाबले जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ भने अनुशासित र वस्तुगत ढङ्गबाट सिक्नु पनि  । लेखक थप्छन्, सतर्क र सन्तुलित मानसिक अवस्थाका लागि सामाजिक वन्धनमा वर्षौंदेखि जकडिएको दिमाग र निश्चित परिधिभित्र रहेर दोहो¥याइरहने व्यवहारबाट मुक्त हुनु आवश्यक हुन्छ । साथै सम्पूर्ण वस्तु र व्यक्तिहरूलाई विना पूर्वाग्रह हेर्न सक्नुपर्छ । अरूका दुव्र्यवहार र प्रशंसालाई छोड्नुपर्छ । आफूले आफैंलाई पनि त्यसरी नै हेर्नुपर्छ । आफ्नो मूर्खतालाई भित्रैदेखि स्वीकार्नुपर्छ भने आफूलाई बुद्धिमानीको जलप लगाउनुहुँदैन । यदि सतर्क हुन सकिएन भने म सतर्क छैन भन्न सक्नुपर्छ । यस्तो आभास हुनासाथ सतर्कता आफैं आउँछ ।

सबै किसिमका आस्थाबाट मुक्त भएपछि हामी लोभ, मोह, ईष्र्या आदिबाट मुक्त हुन्छौं । यस्तो स्थितिमा निर्भयतायुक्त र स्थिर विचार प्राप्त हुन्छ । अनन्त शान्ति प्राप्त गर्न सकिने यो अवस्थाको कुनै खास नाम भने छैन । यस्तो स्थिरता प्राप्तिका लागि स्वतन्त्रता चाहिन्छ । लेखक सुझव दिन्छन्, आफैैंैलाई प्रश्न गरौं— यो सम्भव छ कि छैन ? कुनै पनि प्रश्नबाट भाग्ने होइन सामना गर्नुपर्छ । उनी थप्छन्, ‘उत्तर छ वा छैनमा होइन, मैले परीक्षण गर्छु भन्ने हुनुपर्छ ।’ ‘म ईष्र्यालु छु’ भन्ने भाव र ईष्र्यालाई अलग राख्दासम्म द्वन्द्व हुन्छ । तर जब म नै ईष्र्या हँु भन्ने भावनाबाट आफूलाई ईष्र्यासँग एकाग्र गराउन सकिन्छ र त्यसलाई भित्रैदेखि स्वीकार्न सकिन्छ, ईष्र्या आफैं समाप्त हुन्छ । ईष्र्या एकाग्रतामा विलय हुन्छ । यसरी मस्तिष्कको भित्रैदेखि रूपान्तरण सम्भव हुन्छ ।

कृष्णमूर्तिको तर्क छ, हामीले हरेक वस्तुको काल्पनिक रूप तयार पार्छौं र त्यसैसँग सम्बन्ध राख्छौं । यसै कारण द्वन्द्व सृजना हुन्छ । हामी प्रत्यक्ष होइन काल्पनिक रूपसँग जोडिएको हुन्छौं । यो भ्रम पनि हटाउनु आवश्यक छ ।

स्वतन्त्रताको प्रश्न

स्वतन्त्रता के हो ? स्वतन्त्रताबारे लेखकले पटक–पटक दोहो¥याएर लेखेका छन् । व्यक्तिगत स्वतन्त्रता भनेको जे मन लाग्यो त्यही गर्न पाउनु होइन । खास विचारबाट प्रेरित भई स्वतन्त्रताका बारे लेखिएका दर्शन स्वतन्त्र होइनन् । सोचमग्न दिमागी अवस्था पनि स्वतन्त्र होइन । विचार स्वतन्त्रताको समाधान हुन सक्दैन भन्ने तर्क गर्छन्, लेखक । विचारहरूका कारण मानिस धर्म, राजनीति, नश्लवादी सङ्गठन आदिसँग सम्बन्धित हुनपुग्छ, जसले विभाजन निम्त्याउँछ, द्वन्द्व र समस्याहरूको सृजना गर्छ । मान्छेलाई स्वर्गको आश वा नर्कको त्रासले सही बाटोमा लगाउन सकेको छैन । दुई हजार वर्षदेखि मान्छेले आफ्ना विचारलाई स्थापित गराउन जुन प्रयास गरिरहेको छ त्यो अनुचित बन्धन हो, स्वतन्त्रता होइन भन्ने लेखकको धारणा छ । यसो भन्दै लेखकले विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायका अनुयायीहरू, राजनीतिक विचारधारा वा दर्शन बोकेका मान्छेहरू स्वतन्त्र हुन नसक्ने तर्क गरेका छन् । अहिलेसम्म विभिन्न धर्म र सम्प्रदायका मानिसहरूले आफ्ना विचार थोपर्न गरेका अतिरञ्जित क्रियाकलापको कृष्णमूर्तिले खुलेर विरोध गरेका छन्, पुस्तकमा । यस्ता सबै विचार र सङ्ग्रहित ज्ञानबाट दिमागलाई मुक्त बनाई हरदम सचेत रहन सक्नु नै पूर्ण स्वतन्त्रता हो भन्ने उनको ठम्याइ छ । स्वतन्त्र र अबोध दिमागको कुनै सीमा हुँदैन जसभित्र यो विशाल संसार अटाउँछ । यस्तो स्वतन्त्रताबाट मनुष्यले हर क्षण असिम आनन्द प्राप्त गर्न सक्छ ।

अन्त्यमा,

कृष्णमूर्ति भन्छन्, मानिसको दिमागको ठूलो हिस्सा अनावश्यक विषय र विचारहरूले ओगटेको छ । संसारले मानेको सामाजिक व्यवस्थालाई उनी अव्यवस्थाको संज्ञा दिन्छन् । धार्मिक, राजनीतिक जेसुकै विचार होस् त्यो स्वतन्त्र हुन सक्दैन । ध्यानस्थ हुँदै आफ्नो दिमागलाई स्वतन्त्र बनाउन हरेक विषयलाई विना मूल्याङ्कन वस्तुगत ढङ्गबाट हेरिनुपर्छ भन्ने लेखकको जोड छ । सामाजिक धर्म गणितीय नियममा चल्दैन । आफूभित्रका अव्यवस्था, विरोधाभास, द्विविधा, संघर्ष आदिलाई सावधानीपूर्वक अध्ययन गरिनुपर्छ तर त्यहाँ निन्दा, मूल्याङ्कन र परीक्षण हुनुहुँदैन । लेखक भन्छन्, धर्मको प्रकृति सुन्दर र व्यवस्थित छ यो कुनै सामानजस्तो सङ्ग्रह गरिने विषय बन्न सक्दैन ।

कृष्णमूर्तिका सबैजसो प्रवचनमा दोहोरिएर आएका कतिपय प्रसङ्गले पुस्तकमा केही निरसता ल्याउँछ । दोहोरो अर्थ लाग्ने धेरै वाक्य पनि छन्, पुस्तकमा । तथापि धर्म, ध्यान, सुन्दरता र सामाजिक व्यवस्थाबारे जान्न र आफ्नो दृष्टिकोण बनाउन पुस्तक एउटा उपयोगी पाठ्यसामग्री भने छँदैछ । समाजलाई हेर्ने लेखकको दृष्टिकोण अत्यन्त पृथक् छ, जो पुस्तकमा प्रष्ट देखिन्छ । 

गौतम गणित विषय प्राध्यापन गर्छन् ।