२०७४ बैशाख अंक_जीव विकासका प्रमाणहरू_समीक्षक : डा. दिनेशराज भुजु

जीव विकासका प्रमाणहरू

समीक्षक : दिनेशराज भुजु

पुस्तक : द गे्रटेस्ट शो अन अर्थ ः द एभिडेन्स फर एभ्युलुसन             लेखक : रिचार्ड डकिन्स

प्रकाशक : ब्ल्याक सवन, यूके, २०१०                                                    पृष्ठ : ४८०

मूल्य : ९.४८ स्टर्लिङ पाउण्ड

जीव विकासका प्रमाणहरू दिनानुदिन थपिंदैछन्, तथापि ती कहिल्यै बलिया हुन सकेनन्” रिचर्ड डकिन्सको द गे्रटेस्ट शो अन अर्थ ः द एभिडेन्स फर एभ्युलुसन (जीव विकासका प्रमाणहरू) पुस्तकको भूमिकाको पहिलो वाक्य हो । सन् १९७६ मा डकिन्सको पहिलो पुस्तक सेल्फिस जीन (स्वार्थी वंशाणु) प्रकाशित भएपछि उनी निकै चर्चामा आए । डकिन्सको यो पछिल्लो पुस्तक ‘जीव विकासका प्रमाणहरू’ जीव विकास सिद्धान्तका प्रतिपादक चाल्र्स डार्विनको २००औं जन्मजयन्ती तथा उनको ओरिजिन अफ स्पेसिज (प्रजातिको उत्पत्ति) नामक प्रसिद्ध पुस्तक प्रकाशनको १५०औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा छापिएको कृति हो ।

लेखक रिचर्ड डकिन्स प्राज्ञिक पृष्ठभूमिले डार्विनका अनुयायी त हुन् नै, सृष्टिवादका कटु आलोचक पनि । कुनै समय अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयमा जीव विज्ञानका प्राध्यापक समेत रहेका रिचर्ड डकिन्स धार्मिक रीतिरिवाज र अन्धपरम्पराको विरोधमा खुलेरै अभियान चलाउँछन् । ईश्वरवादीलाई एक र अनीश्वरवादीलाई सात अङ्क दिने उनको मापनमा उनी आफूलाई ६.९ अङ्क दिने गर्छन् । सृष्टिवादले बाइबल वा धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख भए अनुसार जीव र जगत ईश्वरीय सृष्टि हुन् भन्ने विश्वास राख्दै जीवनको विकासवादी सिद्धान्तलाई निषेध गर्छ । 

प्रजातिको उत्पत्ति

सन् १८५९ मा प्रकाशित चाल्र्स डार्विनको पुस्तक प्रजातिको उत्पत्ति विमोचनकै दिन सम्पूर्ण; १२५० प्रति नै बिक्री भएको थियो । डार्विनकै जीवनमा उक्त पुस्तकका ६ वटा संस्करण निस्किए; लोकप्रियताको चुलीमा त त्यो थियो नै; त्यसले त्यतिन्जेलसम्मका सम्पूर्ण मान्यतालाई पनि प्रतिस्थापित गरिदियो । के समाजशास्त्र, के अर्थशास्त्र, के धार्मिक दर्शन, सबैमा डार्विनको त्यो सिद्धान्तले हलचल ल्याइदियो । डार्विनले आफ्नो पुस्तकमा पृथ्वीमा पहिला एउटा सामान्य जीव पैदा भई त्यसबाट आजका यावत् जीवहरूको विकास भएको हो भन्ने विश्लेषण गरेका छन् । उनले त्यसनिम्ति प्रशस्त प्रमाण पनि राखेका छन् र कतिवटा अवस्थालाई परिकल्पनामा छाडेका छन् । डार्विनको उक्त विचार मीमांसा नै जीव विकासको सिद्धान्त बन्यो । त्यही समयको हाराहारीमा ‘पूँजी’ को दोस्रो भाग तयार पार्दै गरेका कार्ल माक्र्सले आफ्नो कृति चाल्र्स डार्विनको नाममा समर्पित गर्न चाहेका थिए । माक्र्सले डार्विनको सिद्धान्तलाई समाज विकासको व्याख्या गर्न अत्यन्त सहयोगी आधार मानेका थिए ।

रिचर्ड डकिन्सको यो पछिल्लो पुस्तक ‘जीव विकासका प्रमाणहरू’ मा कुल १३ वटा अध्याय छन् । पहिलो अध्यायको शीर्षक छ ‘मात्र एउटा सिद्धान्त ?’ कुनै पनि परिकल्पना (हाइपोथेसिस) प्रमाण जुटेर स्थापित भएपछि त्यो सिद्धान्त बन्छ । वैज्ञानिकहरू सिद्धान्तलाई यसरी नै बुझछन् । तथापि अक्सफोर्ड शब्दकोशले सिद्धान्तलाई ‘परिकल्पना’ वा कुनै ‘विचार’ भनेर दुइटा अर्थ लेखेको छ । सृष्टिवाद अर्थात् धर्मका अनुयायीहरूले जीव विकासको सिद्धान्तलाई वैज्ञानिकहरूले बुझउने अर्थमा नभएर; कसैको विचार भन्ने दोस्रो अर्थमा मात्र व्याख्या गरेको पाइन्छ । तर लेखक यस कुरामा असहमति जनाउँछन् र उनीसहित १६ जना विद्वान्, वैज्ञानिक र धर्मगुरुद्वारा हस्ताक्षरित प्रधानमन्त्री टोनी ब्लेयरलाई ध्यानाकर्षण गराइएको पत्र जस्ताको तस्तै पुस्तकमा समावेश गर्छन् । उनले यो अध्यायमा ‘तथ्य’, ‘थेरम’ आदि शब्दको दार्शनिक व्याख्या पनि गरेका छन् । उनले एउटा सर्वेक्षणको अङ्कलाई पनि जोडदार रूपमा उठाएका छन् । सन् २००८ मा गरिएको उक्त सर्वेक्षण अनुसार, (४० प्रतिशतभन्दा बढी अमेरिकीहरू मानिसलगायत सम्पूर्ण जीवको सृष्टि ईश्वरले गरेका हुन् भन्ने विश्वास गर्छन् । ती सर्वेक्षणमा समेटिएका मानिसहरू के पनि ठान्छन् भने पृथ्वीको उमेर अहिले १० हजार वर्ष पुगेको छ र हामी जसरी जुन रूपमा सिर्जना भयौं अहिलेसम्म त्यही रूप र ढाँचामा नै छौं । इतिहासको उपेक्षा गर्नेहरूको यो ठूलो जमातबाट वैज्ञानिक मात्र होइन, धार्मिक संस्थाहरू समेत चिन्तित हुनुपर्ने हो भन्दै लेखकले त्यसका निम्ति यो पुस्तक लेखेको बताएका छन् । डकिन्स, डार्विनको विकासवादी सिद्धान्तलाई ‘मात्र सिद्धान्त’ मा सीमित गर्न चाहँदैनन् ।

पुस्तकको दोस्रो अध्यायको शीर्षक छ— कुकुर, गाई र बन्दागोभी । यो अध्यायको पहिलो वाक्य एउटा प्रश्नबाट थालिएको छ, जीव विकासको सामान्य सिद्धान्तसम्म पुग्न डार्विनहरूलाई किन यति धेरै समय लाग्यो ? जीव विकासको सिद्धान्त त न्यूटनको गुरुत्वाकर्षण भन्दा पहिले प्रतिपादित हुनुपर्ने हो । जबकि जीव विकासको सिद्धान्त न्यूटनको भन्दा १५० वर्षपछि मात्र वैज्ञानिक समुदायमा झ्ुल्कियो । कारण पुष्टि गर्न लेखकले अर्का ठूला वैज्ञानिक अन्स्र्ट मायरको विचार समातेका छन् । मायर भन्छन्, “प्लुटोको आसक्ति ज्यामितिमा थियो जबकि ज्यामितीमा न खरायो अटाउँछ न अन्य प्राणी ।” तत्ववाद (इसेन्सालिज्म) ले फेरि खरायोलाई खरायो मात्र देख्छ, खरायो भन्दा बढी ऊ त्यसमा केही देख्दैन । यही घेराभित्र रहन पुगेका सम्पूर्ण वैज्ञानिक समुदायले जीव विकासको धागो उन्ने प्रयास नै गरेनन् । यस्तो एकोहोरोपनाले हामीलाई कतिसम्म हुस्सु बनाइदिन्छ भन्ने कुराको पुष्टि गर्दै लेखक २५ सेकेन्डको बास्केट बल खेलको एउटा भिडियोको चर्चा गर्छन् । उक्त भिडियो हेर्नुअघि दर्शकलाई भिडियोमा बास्केट बल भुईंमा कतिचोटि बजारिन्छ वा छुन्छ, गन्ती गर्न भनिन्छ, दर्शक गन्तीमा लाग्छन् । भिडियोको मध्य भागतिर एउटा गुरिल्ला आउँछ र नाचेर जान्छ । तर बास्केटबलको गन्तीमा लागेका कोही पनि दर्शकले ऊ आएको र गएको भेउ पाउँदैनन् जबकि गुरिल्लाको भेषमा एकजना मानिस उक्त भिडियोमा नौ सेकेन्डसम्म देखापर्छ ।

जीव विकासको व्याख्यामा धेरैपल्ट प्रयोग हुने शब्द हो ‘प्रजाति’ अर्थात् ‘स्पेसिज’ । मानिस एउटा प्रजाति हो, बन्दाकोभी अर्को, बाघ एउटा प्रजाति हो भने आँपको रूख अर्कै । वैज्ञानिकहरू संसारमा यस्ता प्रजाति कति छन् भनेर यकिनका साथ भन्न सक्दैनन् । संसारमा १० लाखदेखि १ करोडभन्दा बढी प्रजाति भएको अनुमान गरिन्छ । यी प्रजाति प्रकृतिले सृष्टि गर्ने नभई ती आफैं प्रकृतिमा पैदा हुँदै जाने हुन् । उदाहरणका लागि खरायोको पुर्खा खोज्दै–खोज्दै गयौं भने धेरै टाढा पुगेपछि त्यो खरायोको रूप फरक भेटिन्छ । एउटा विन्दुमा पुगेपछि त्यो वंश–वृक्षको हाँगो नै बदलिन्छ । यसरी बदलिएको हाँगो समात्दै जाँदा चितुवातिर पनि पुग्न सकिन्छ ।

धेरैलाई के लाग्छ भने दुई फरक–फरक रङका एउटै प्रजातिका फूल मिसाउँदा मिश्रित रङ देखापर्छ । जस्तो, रातो र सेतो गुराँस मिसाउँदा रातो–सेतो छिर्केमिर्के गुराँस । तर प्रकृतिमा त्यस्तो हुँदैन । डार्विनले बडो धैर्यपूर्वक एउटा प्रयोगमार्फत यस्तो हुन्छ भनेर पत्ता लगाएका थिए, जुन कुरा उनले अर्का सहकर्मी आलोचक अल्फ्रेड वालेसलाई एउटा पत्रमार्फत लेखेका थिए । दुर्भाग्य नै मान्नुपर्छ कि डार्विनले त्यतिबेला अष्ट्रियाका पादरी वैज्ञानिक ग्रेगोर मेण्डलको रचना अध्ययन गर्ने मौका पाएनन् । मेण्डलले प्रजातिहरूको गुण कसरी स्थानान्तर हुन्छ भनेर केराउका बोटमा गरेका प्रयोगहरूको व्याख्या गरिसकेका थिए ।

प्रजातिहरूको उत्पत्ति र परिवर्तनको सिलसिलामा डार्विनद्वारा प्रतिपादित उदाहरणको व्याख्या गर्दै लेखकले कसरी मानिसले प्राकृतिक रूपमा भइरहेको प्रजाति निकासलाई उछिन्न पुगेको छ भनेर व्याख्या गरेका छन् । प्रजातिहरू सधैं स्थिर हँुदैनन्, फेरिन्छन् । डकिन्स जोड दिएर लेख्छन्— यही कुरा सृष्टिवादीहरूलाई बुझउनु जरूरी छ ।

छनोटको विषय

पुस्तकको तेस्रो अध्यायमा डकिन्सले मानिसद्वारा गरिने कृत्रिम छनोट र प्रकृतिमा हुने प्राकृतिक छनोट सम्बन्धी डार्विनको सिद्धान्तको व्याख्या गरेका छन् । हामी बगैंचामा थरी–थरीका गुलाब देख्छौं । मानिसहरू अनेक थरीका कुकुर पाल्छन्, मासु र अण्डाका लागि छानिएका कुखुरा छुट्टै हुन्छन् । यी सबै छनोट मानिसले आफ्नो रुचि र आवश्यकतानुसार गरेका रूपान्तरण हुन् । कालान्तरमा ती छुट्टै प्रजाति वा उप–प्रजाति भई जान्छन् । प्रकृतिमा पनि यस्तो छनोट चल्छ । डार्विन र वालेस दुवैले आङ्गे्रकम सेस्किपेडल नामको एउटा विशिष्ट प्रकृतिको झ्न्डै एक फिट लामो रस नली भएको सुनगाभा देखे । डार्विनले के भविष्यवाणी गरे भने प्रकृतिमा त्यति नै लामो सुँड भएको कुनै पुतली वा यस्तै कुनै प्रजाति हुनैपर्छ । नत्र त्यो सुनगाभाको परागसेचन कसरी सम्भव हुन्छ ? नभन्दै माडागास्कर टापुमा हक–मथ भन्ने लामो सुँड भएका राति उड्ने पुतली फेला प¥यो ।

चौथो अध्यायमा लेखकले पृथ्वीको इतिहास पत्ता लगाउने विधिबारे चर्चा गरेका छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार पृथ्वीको सृष्टि भएको ४.६ अर्ब वर्ष भएको छ जबकि यथास्थितिवादीहरू पृथ्वीको उमेर ६ हजार वर्ष मात्र भएको दाबी गर्छन् । पृथ्वीका विभिन्न स्थानहरूमा भेटिएका डाइनोसरका अवशेषबाट वैज्ञानिकले ती कसरी देखापरे भन्ने चर्चा गरेका छन् । उनीहरू के अनुमान गर्छन् भने त्यो भीमकाय प्राणी आजभन्दा २० करोड वर्षअघि पृथ्वीका धेरै भागमा विचरण गथ्र्यो । यस प्रकारको समय वैज्ञानिकहरूले कार्बन–१४ जस्ता तत्वहरूका माध्यमद्वारा थाहा पाउँछन् । त्यस्तै १०० हजार वर्षको इतिहास थाहा पाउन उनीहरू ‘डेन्ड्रोक्रोनलजी’ विधाको सहयोग लिन्छन् । यसरी पृथ्वीको जन्म, विभिन्न कालखण्डमा देखापरेका प्राणीहरूको आकारप्रकार र उत्पत्ति कुनै कोरा कल्पना नभएर प्रमाणसहितको वैज्ञानिक पुष्टि हो भन्ने आधार मिल्छ ।

पुस्तकको पाँचौं अध्यायमा लेखक प्राकृतिक छनोटको शृंखलामा सूक्ष्म जीवाणुहरूको प्रयोगको उदाहरणसहित गहकिलो विश्लेषण प्रस्तुत गर्छन् । पुस्तकको छैटौं र सातौं अध्यायमा मानवजातिको विषयमा टुटेका कडीहरूको विषयवस्तु समेटिएको छ । जीव विकास सम्बन्धी अध्ययनका लागि अत्यन्तै आवश्यक वस्तु जीवावशेष हुन् । पृथ्वीको इतिहासमा कैयौं जीव देखिए र ती लोप भएर गए । तिनको शृंखला जोड्नु अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण छ । जस्तै, मानिस र बाँदरबीचको सम्बन्ध भनेको कम्तीमा दुई करोड ५० लाख वर्ष अगाडिको हो । मानिस बाँदरको सन्तान वा शाखा होइन । केसम्म चाहिं भन्न सकिन्छ भने; मानिस र बाँदरका पुर्खा समान देखिन्थे, दुई करोड ५० लाख वर्ष पहिले । यसबीच उदाएका थुप्रै हाम्रा पुर्खाहरू कहाँ गए त ? प्रश्न स्वाभाविक छ र उत्तर पनि प्राप्त हुँदैछन् । वैज्ञानिकहरूले एक–एक अवशेषहरू खोज्दै हाम्रो वंश–वृक्ष तयार परेका छन् । मानिसको नजिकको नातेदार भनेको चिम्पाञ्जी हो । ऊसित हाम्रो डीएनए ९८.४ प्रतिशतसम्म मिल्छ र सम्बन्ध कम्तीमा ४० लाख वर्ष रहेको छ; अर्थात् मानिसको प्रजाति र चिम्पाञ्जी छुट्टिएको करीब ४० लाख वर्ष गएको छ ।

ढुंगाका औजार प्रयोग गर्ने हाम्रा प्रजाति २८ लाख वर्ष पहिलेका हुन् भने आगो प्रयोग गर्नेहरू करीब १५ लाख वर्ष पहिलेका । अहिलेको आधुनिक मानव होमोसेपिपन्स दुई लाख ५० हजार वर्ष पहिले देखापरेको मानिन्छ । मानवजातिको यो क्रमिक विकासलाई पुष्टि गर्ने विभिन्न समयका मानव अवशेष र कङ्कालहरू जम्मा पारिएका छन् । उदाहरणका लागि केन्याको नैरोवीमा अवस्थित सङ्ग्रहालयमा राखिएको तुर्काना लड्काको अस्थिपञ्जर । वैज्ञानिक भाषामा होमोइरेक्टस् भनिने यो अवशेष करीब १५ लाख वर्ष पुरानो मानिन्छ र आधुनिक मानवसित मिल्दोजुल्दो छ । अनुसन्धानकर्मीहरू यस्तै अवशेष र अस्थिपञ्जर केलाउँदै तिनको रूपरङ पनि उतार गर्दछन्; साथै तिनको मस्तिष्क कति ठूलो थियो भन्ने अनुमान पनि लगाउँछन् । यसबाट के कुरा प्रष्ट हुन्छ भने आधुनिक मानिसको सृष्टिको इतिहास दशौं हजार वर्ष पुरानो छ र यसको विकास क्रमैसँग भएको हो । तथापि इतिहासलाई अस्वीकार गर्नेहरू यी प्रमाणलाई आधार मान्दैनन् र जीव विकासको सिद्धान्तलाई पन्छाउँछन् । डकिन्स त्यस्ता निषेधकर्ताहरूलाई कुनै पनि सङ्ग्रहालयमा गएर अध्ययन गर्न चुनौती दिन्छन् । यसकारण अध्याय सातको एउटा उपशीर्षकमै उनले लेखेका छन्, ‘जानुस् र हेर्नुहोस्’ ।

पुस्तकको आठौं अध्यायमा एउटा रोचक प्रसङ्ग छ । जे.बी.एस. हाल्देन एक ख्यातिप्राप्त वैज्ञानिक हुन् र विकासवादी सिद्धान्तका पक्षपाती पनि । जीव विकासमा शङ्का मान्ने एकजना पत्रकारले उनलाई एकचोटि प्रश्न गरेका थिए, ‘एउटा मामूली कोषबाट कसरी सारा अङ्ग–प्रत्याङ्ग बन्न सक्छ र उसमा त्यसको विचार बुद्धि कहाँबाट पलाउँछ ?’ उत्तरमा हाल्देनले भनेका थिए, “नौ महीनामा भयो त ।” मानिसहरू के भन्छन् भने प्रकृतिका यी यावत् रूप र चाला अत्यन्तै जटिल छ, त्यसैले कोही न कोही त्यहाँ हुनैपर्छ यी सबैको व्यवस्था गर्ने । तर वास्तविकतामा यो होइन, त्यस्तो कोरियोग्राफर हुँदैन, सबै प्राकृतिक नियममा चल्छन् । ख्याति प्राप्त वैज्ञानिक स्टेफेन हकिङ्सले एकफेरा भनेका थिए, “भगवानले कुनै पासा खेल्दैन ।” आस्तिकहरूले हकिङ्सको भनाइको चर्को विरोध गरेका थिए ।

महादेशहरूको फेरिंदो स्वरूप

जीव विकासको अत्यन्तै बलियो प्रमाण महादेशहरूको चाल हो । डार्विनको समयमा महादेशहरूको फेरिंदो स्वरूप र प्लेट–टेक्टोनिकबारे खासै चर्चा भएको थिएन । १९औं शताब्दीको अन्त्यतिर जर्मन वैज्ञानिक अल्फ्रेड भेग्नरले महादेशहरूको अवस्था सधैं उस्तै नहुने बरु चलायमान भई कहिले एकढिक्का हुने त कहिले छुट्टिने कुरा बताए । भेग्नरको कुराले कैयौं वर्षसम्म अनुत्तरित रहेका प्रश्नहरूको उत्तर मिल्यो । जस्तै; महादेशहरूमा पाइने बीउ वनस्पतिमा कतै समानता र कतै असमानता पाइन्छ । लेखकले आफ्नो पुस्तकको नवौं अध्यायमा यिनै विषयहरूको व्याख्या गर्दै जीव विकासको पक्षमा थुप्रै प्रमाण प्रस्तुत गरेका छन् । डल्फिनलाई मानिसजस्तै बुद्धिमान प्राणी मानिन्छ । यी दुईको मस्तिष्क ओखर जस्तै गुजी परेको हुन्छ । यस्तो किनभने तिनलाई प्राप्त खप्परभित्र सीमित रहेर थुप्रै सूचना संश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ । अर्काे उदाहरण समुद्रको पींधमा पाइने जन्मान्ध जलचरहरू हुन् । अँध्यारोमा रहनेका लागि आँखाको जरुरी नै हुँदैन तर उनीहरूमा आँखाको अवशेष भेटिन्छ जसले जीव विकासको क्रमलाई उजागर गर्छ ।

पुस्तकको एघारौं अध्यायमा केही सरल उदाहरण छन् । अत्यन्तै समान देखिने चमेरो र मानिसको अस्थिपञ्जरको तुलना एउटा दृष्टान्त हो । यसै अध्यायमा वंशाणुको रासायनिक संरचना डीएनएको पनि चर्चा गरिएको छ । यी दुवैको उदाहरणले जीव विकासकै सिद्धान्तलाई टेवा पु¥याएको छ । बाह्रौं अध्यायमा ऊर्जाको चर्चा छ र जीव जगतले कसरी त्यो किफायती ढङ्गले उपयोग वा सञ्चय गर्छन् भन्ने कुरा जीव विकासको परिदृश्यमा व्याख्या गरिएको छ । पुस्तकको अन्तिम वा उपसंहार अध्यायमा लेखकले पृथ्वीमा हाम्रो उपस्थिति कुनै आश्चर्यजनक घटना र अलौकिक शक्तिले नभई जीव विकासको चरणमा हासिल भएको अवस्था हो भन्ने व्याख्या गरेका छन् । समग्र पुस्तक एउटा सच्चा वैज्ञानिकको निर्भयपूर्ण प्रस्तुति हो जसमा, उनको विज्ञानप्रतिको पूर्ण इमानदारी झ्ल्किन्छ ।

नाष्टका प्राज्ञ डा. भुजु विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन गर्छन् ।