२०७४ भदौ अंक_जटिल समस्या टार्न सजिला नियम_समीक्षक : आश्रय दीक्षित

जटिल समस्या टार्न सजिला नियम

पुस्तक : सिम्पल रुल्स: हाउ टु थ्राइभ इन ए कम्प्लेक्स वल्र्ड    लेखक: डोनाल्ड सल र क्याथलिन आइजेनहार्ट

प्रकाशक : मेरिनर बुक्स, न्यूयोर्क, २०१५                              पृष्ठ : २८०

मूल्य : ११.६१ ४

समीक्षक : आश्रय दीक्षित

हरेक दिन हाम्रासामु गर्नुपर्ने कामका ताँती लाग्छन् । सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट विश्वको हरेक कुनाका खबर तत्काल हाम्रो शयनकक्षमा आइपुग्छन् । यस्ता सूचना हल्लासरी हुन्छन्, ज्ञानका स्रोत बनिसकेका हुँदैनन् । हामीले व्यक्तिगत हिसाबले विभिन्न चुनौती भोग्ने गर्छौं, स्थिति अप्ठेरो देखिन्छ । समाधान के हो, कसरी खोज्ने ? अझ् सरकार, व्यापार, अध्ययन–अनुसन्धान, सेवा प्रदान गर्ने जिम्मा लिएका अगुवालाई आफ्नो तहमा चुनौती झ्ेल्न गाह्रो हुन्छ, सन्दर्भ जटिल देखिन्छ, उचित निर्णय हुन सक्दैन ।

नेपालकै उदाहरण लिऊँ, आर्थिक समृद्धि र सामाजिक विकास सबैको चाहना हो । सरकारी दस्तावेजहरूको परिकल्पना छ— केही वर्षपछि नेपाल मध्यम आय भएको मुलुक बन्नेछ । उद्देश्य तोक्नु सही हो, तर त्यहाँ पुग्ने बाटो के हो ? विश्वका निर्धन मुलुकहरूमध्ये नेपाल एउटा हो र अस्तव्यस्तता हाम्रो वास्तविकता । भूकम्प गएको दुई वर्षभन्दा बढी भइसक्यो, पीडितहरू अझ्ै टहरामा बस्न बाध्य छन् । राजधानी आउने बाटा हरेक वर्ष पहिरोले जर्जर हुन्छन् । यात्रु अप्ठेरोमा त पर्छन् नै राजधानीको आपूर्ति व्यवस्था समेत जोखिममा पर्छ । केही महीना अगाडि धूलोले काठमाडौंमा प्रदूषण ह्वात्तै बढेको थियो, पानी परेपछि धूलो केही घटेको छ । हिलो र पानी जम्नाले जताततै कहालीलाग्दो स्थिति छ । जनताले पाउनुपर्ने सेवा नपाएका चुनौतीका चाङ छन् । विभिन्न स्तरमा प्रणालीको व्यवस्थापन हुनसकेको छैन ।

डोनाल्ड सल र क्याथलिन आइजेनहार्ट आफ्नो पुस्तक सिम्पल रुल्स ः हाउ टु थ्राइभ इन ए कम्प्लेक्स वल्र्ड मा व्यवस्थापनको दृष्टिकोणबाट जटिल लाग्ने चुनौतीसँग जुध्न साधारण नियम वा विधि उपयोगी हुने प्रस्ताव गर्छन् । उनीहरूको प्रस्ताव हाम्रा लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ, यदि हामी देश र जनताप्रति निरन्तर जवाफदेही र समर्पित रहने हो भने । आम मान्यता के छ भने जटिल परिस्थितिसित जुध्न त्यस्तै जटिल र झ्न्झ्टिलो नियम आवश्यक पर्छ । तर लेखकद्वय भन्छन्, ‘त्यसो हुनु जरूरी छैन ।’

जटिल परिस्थितिले सिर्जना गरेका चुनौती सामान्य विधिबाट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने तर्क; झ्ट्ट सुन्दा अमिल्दो लाग्न सक्छ । तर सजिलो विधि भन्नुको अर्थ अर्थहीन विधि होइन । सजिलो र प्रभावकारी विधि त त्यो हो जुन बुझन, सम्झ्न र व्यवहारमा उतार्न पनि सजिलो हुन्छ । सजिलो नियमले हाम्रो ध्यान समाधानको बाटोतर्फ लैजान्छ, त्यसले सूचना छुट्याउन र बुझन पनि सजिलो पारिदिन्छ ।

सजिला नियम प्रयोग गरेर आफ्नो उद्देश्य प्राप्त गर्न सफल भएको एउटा उदाहरण जेजुइटहरू हुन् । १६औं शताब्दीमा जेजुइटहरूले आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न तीनवटा नियम बनाए । तीमध्ये दुइटा नियम थिए, यात्रामा निस्कने र शिक्षा प्रदान गर्न स्कूल निर्माण गर्ने । तेस्रो नियमले चाहिं जेजुइटहरूलाई क्याथोलिक चर्चका पादरीले जस्तो हरेक दिन प्रार्थना गर्नुपर्ने दायित्वबाट मुक्त ग¥यो । यसरी नियमले जेजुइटहरूलाई लचिलो र परिस्थिति अनुरूप अनुकूल रहन सहयोग ग¥यो । फलस्वरूप उनीहरूले दिन दुगुना रात चौगुना विश्वमा आफ्नो प्रभाव बढाए ।

लेखकद्वय भन्छन्, ‘हरेक व्यक्तिको ध्यान आफूले भोगेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चुनौती समाधान गर्न केन्द्रित हुन्छ ।’ उनीहरू थप्छन्, ‘साधारण नियम अनुसरण गर्दा अनावश्यक सूचनाले निर्णयलाई प्रभावित गर्न पाउँदैन । बरु सजिलो नियमले एउटा समुदायको सामूहिक व्यवहार तय गर्न र सदस्यहरूलाई एक–अर्काको अनुगमन गर्न सहयोग गर्छ ।’ यस प्रसंगमा विश्वका नाम चलेका शेफहरूको समुदाय एउटा गतिलो उदाहरण हो । शेफहरूको विश्वमा खानेकुराको पेटेन्ट हुँदैन । तर यो समुदाय पनि एउटा नलेखिएको नियम भने मान्ने गर्छ । एउटा शेफले प्रयोग गरेको परिकार वा सो तयार गर्ने तरिका एवं सामग्री उक्त शेफलाई जस नदिई या उल्लेख नगरी अर्कोले प्रयोग गर्दैन ।

नलेखिएको भए पनि यो नियम अनिवार्य कार्यान्वयन हुन्छ । एउटा शेफको परिकार अर्कोले नियम विपरीत प्रयोग ग¥यो भने शेफहरूको समुदायले उसलाई चेतावनी दिन्छ । नियम सजिलो छ, कार्यान्वयन व्यावहारिक पनि । यस्तो नियमले शेफ समुदायका सदस्यलाई आफ्नो कार्यप्रति समर्पित र सिर्जनात्मक रहन प्रेरणा दिन्छ ।

केही सिद्धान्तको आधारमा सजिलो नियम बनाउन सकिन्छ । पुस्तकका लेखकद्वय निर्णय प्रक्रियाबाट शुरू गर्न सुझव दिन्छन् । यस्ता नियम तीन थरी हुन्छन्ः के गर्नु स्वीकार्य हुन्छ (अंग्रेजीमा वाउन्ड्री नियम), के गर्नु महत्वपूर्ण छ (प्रायरटाइजिङ नियम) र के गर्दै नगर्ने (नट डुइङ नियम) । पहिलो अर्थात् ‘वाउन्ड्री’ नियमले एक–अर्कासित सम्बन्ध नभएका विकल्पबाट सही विकल्प छान्न सहयोग गर्छ । उदाहरणका लागि अमेरिकी शहरमा चोरहरू चोरी गर्न जानुअघि घर बाहिर गाडी पार्क गरिएको छ वा छैन हेर्छन् । कार पार्क गरिएको छैन भने मात्र ती चोरी गर्न थाल्छन् । दोस्रो नियमले विभिन्न विकल्पहरूबाट छानेर स्रोत लगानी कहाँ गर्ने निर्णय गर्न सहयोग गर्छ । यो नियमको कार्यान्वयन अघिल्लो भन्दा गाह्रो हुन्छ । यसमा लेखकहरू पाँचौं शताब्दीको रोमन साम्राज्यको उदाहरण दिन्छन् । त्यो साम्राज्यका न्यायाधीशलाई एक–आपसमा बाझ्एिका विभिन्न कानून र तिनको कानूनी व्याख्या गर्नुपर्ने विवशता थियो । त्यसनिम्ति वकीलहरूलाई उद्धृत गर्ने अर्थात् ‘साइटेसन’ गर्ने नियम प्रतिपादित गरियो । यो नियमले न्यायाधीशहरूले उपयुक्त कानून वा व्याख्या छान्ने चलन शुरू ग¥यो । तेस्रो नियम हो, गर्दै गरेको कार्य रोक्नु, जसले एउटै विषय दोहो¥याइरहने स्थिति र हरूवा बन्नबाट बचाउँछ । नेपालका चुचुरा चढ्ने पर्वतारोही यस्तो नियम प्रयोग गर्छन् । यदि कुनै समूह पूर्वनिर्धारित समयमा चुचुरामा पुगेन भने ऊ आधार शिविरतर्फ फर्किनुपर्छ ।

काम फत्ते गर्नका लागि वा उत्पादकत्व बढाउन खास प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ । तसर्थ सजिला नियम बनाउनु महŒवपूर्ण कार्य हो । नयाँ सिर्जना गर्ने विधि स्थापित नभएको मुलुकमा नयाँ उत्पादनको डिजाइन गर्ने संस्कार कसरी स्थापना गर्ने ? लेखकद्वय दक्षिण अमेरिकी मुलुक चिलीको उदाहरण दिन्छन् । त्यहाँको सरकारले नयाँ उद्यम शुरू गर्ने विदेशी उद्यमीका लागि ‘उपयोगी समय नियम’ लागू गरेको थियो ः विदेशी उद्यमीहरूलाई काम गर्न निःशुल्क भिसा दिने, दुई महीनापछि तिनको कामको मूल्याङ्कन गर्ने र त्यसको चार महीनापछि तिनले आफ्नो ‘प्रस्ताव’ सरकारमा प्रस्तुत गर्ने । सजिलै गर्न सकिने यस्ता नियम सिर्जना प्रस्फुटन गराउन सहयोगी हुन्छन् । समयको नियमले कार्यनिर्धारण वा तोकिएको समयभित्रै उद्देश्य हासिल गर्न कहिले के गर्ने भन्ने निर्णय गर्न सहयोग पुग्छ ।

एउटै क्रियाकलापमा धेरै पक्ष सहभागी हुँदा विचार बाझ्निे र द्वन्द्व पनि हुने सम्भावना रहन्छ । त्यस्तो स्थिति सम्हाल्न संयोजनकारी नियम आवश्यक पर्छ । सिर्जनात्मक कार्य शुरू गर्ने समूहहरू त्यस्ता तीनवटा नियम प्रयोग गर्छन्, एक–अर्कासित नठोक्किने, आफ्नो छिमेकी हिंडेकै बाटोमा हिंड्ने र सकेसम्म छिमेकीसित नजिकै रहने । यस्ता नियमले सुन्दर सिर्जना गरेका थुप्रै उदाहरण छन् । हाम्रा समुदाय र घरपरिवारमा पनि थुप्रै सजिला नियम प्रयोग गर्ने गरिन्छ । यस्ता केही नियम प्राकृतिक छनोटबाट पनि तयार हुन्छन् । यद्यपि यस्ता नियमले कहिलेकाहीं समाजलाई नराम्ररी जकडेर राख्न पनि सक्छ । आफ्नो, छिमेकीको वा समुदायको अनुभव लिपिबद्ध गरेर पनि नियम निर्माण गर्न सकिन्छ । टोकियोको बृहत् रेलवे प्रणालीको डिजाइन एउटा खास जीवाणुको व्यवहार सरह गरिएको छ । जीवाणु जस्तै रेल छुट्टाछुट्टै चल्न सक्छन् र आवश्यक परेमा एकैपल्ट पनि । वैज्ञानिक अध्ययन, व्यक्ति र संगठनहरूबीच गरिने लेनदेनको अनुभवबाट पनि नियम तयार हुने गर्छन् ।

जेजुइटहरूले जस्तै हरेक संगठनले आफ्नो व्यवस्थापनका निम्ति सजिला नियम तयार गर्न सक्छन् । यस्ता नियम नयाँ संगठन निर्माण गर्न वा संगठनको व्यवस्थापन सुधार्न उपयोगी हुन्छन् । यसका लागि संस्था कसरी चल्नुपर्छ भन्ने प्रश्न उठाउनु जरूरी हुन्छ । उद्देश्य के हो ? सोचे जस्तो प्रभाव हासिल गर्न के–कस्ता कार्य आवश्यक छन् ? यसो भन्नुको अर्थ हो, संस्थानको कार्यक्षमता र त्यसको नियम बुझनु, व्यवधान के हो र कहाँ छ भनेर पहिल्याउनु । गर्नुपर्ने क्रियाकलाप थुप्रै छन् तर स्रोत कम छ भने कार्यमा व्यवधान निस्कन्छन् । यस्तो स्थितिमा रणनीति कसरी सफल बनाउने भन्ने प्रश्नको जवाफ जरूरी हुन्छ । तत्पश्चात् संस्थानका लागि सजिला नियम तयार गर्नुपर्छ । त्यसमा नियमबाट बाँधिने सबै सहभागी हुनु जरूरी पनि । धेरैलाई सजिला नियम संगठनको अगुवाबाट आउँछ भन्ने लाग्छ तर, वास्तवमा यस्तो नीति निर्धारण गर्ने जिम्मा संगठनका सदस्यहरूको हो, त्यो पनि सामूहिक रूपमा ।

पुस्तकका पछिल्ला परिच्छेदहरू पुराना नियम बदल्न र नयाँ बनाउन उपयोगी छन् । लेखकद्वयले प्रस्तुत गरेको सूत्र हो— सजिला नियम बनाउने र आवश्यकता अनुसार तिनलाई निरन्तर परिमार्जन गर्ने । पहिलो पटक बनाएको नियम व्यावहारिक नहुन सक्छ । किनभने शुरूमा नियम तयार गर्दा जानकारी र सूचना पर्याप्त हुँदैनन्, त्यस्ता नियमले काम नगर्न सक्छन् । अर्थशास्त्रमा नोबेल पुरस्कार हासिल गरेका ड्यानियल कहनेम्यान यस्तो नियमलाई तत्कालीन सोचको उपज भन्छन् । प्रभावकारी संगठनका सफल व्यवस्थापकहरू अनावश्यक नियम काट्छन् र आवश्यकलाई मात्र निरन्तरता दिन्छन् ।

सजिला नियम परिमार्जन गर्न अनुभव र विचार आवश्यक हुन्छ । तर परिमार्जन प्रभावशाली बनाउनु भनेको व्यक्ति वा संगठन दुवै सक्षम बन्नु हो । त्यसका लागि खेलको पुनर्कल्पना गर्दै नयाँ नियम निर्माण गर्नु आवश्यक हुन्छ । पुनर्कल्पनाको क्रममा विद्यमान संस्कार परिवर्तन गर्न चुनौतीपूर्ण हुन्छ । संगठनहरू समयानुकूल रहन सक्नुपर्छ र आफूले गर्दै गरेको खेलका नियम पुनर्कल्पना गर्दै नयाँ नियम लेख्न तयार पनि । नयाँ सजिला नियम बनाउन पुराना नियम भने हटाउनैपर्छ । संगठनभित्र कार्यरत व्यक्ति आफैंले कस्ता नियमले काम गरेको छैन भन्ने छुट्याउनु जरूरी हुन्छ, जुन रणनीति निर्माण गर्ने वा परिमार्जन गर्ने आधार हो ।

मुलुकले भोग्दै गरेको सामाजिक, आर्थिक, वातावरणीय र राजनीतिक चुनौतीको उपयुक्त समाधान खोज्नु नेपालको एउटा मुख्य चुनौती हो । नेपालीले विभिन्न स्तरमा समस्या समाधानका आफ्नै नियम बनाएका छन् । अगाडिको चुनौती यस्ता तौरतरिकालाई समाधानका वा नयाँ सिर्जनाका लागि सजिलो नियम बनाउनु हो । हाम्रा काम गर्ने तौरतरिका समस्या केन्द्रित भन्दा बढी भावनाबाट प्रभावित हुन्छन् । सिम्पल रुल्स ः हाउ टु थ्राइभ इन ए कम्प्लेक्स वल्र्ड ले चुनौती समाधान गर्ने र सफलताको बाटोमा लाग्ने विधिसम्मत व्यावहारिक उपाय प्रस्तुत गरेको छ । व्यवस्थापनका यस्ता विधिहरूको प्रयोग र परिमार्जन नेपालीलाई उन्नतिको बाटोमा लाने एउटा आधार बनाउन सकिन्छ । 

(दीक्षित फ्लेचर कलेज, यूएसएमा अध्ययनरत छन् ।)