२०७५ भदौ अङ्क, शिक्षकका निम्ति विशेष उपयोगी कृति, समीक्षक: कृष्ण खनाल

शिक्षकका निम्ति विशेष उपयोगी कृति

पुस्तक: हे कृष्ण !                                                                                                लेखक: भूचन्द्र बैद्य

प्रकाशक: एडुकेशनल पब्लिशिङ्ग हाउस, काठमाडौं, २०७४

पृष्ठ: ६२२+            मूल्य: रु. ५९५÷–

समीक्षक: कृष्ण खनाल

सामान्यतः सांसारिक जीवन भोगमा रहेका मानिसमा आध्यात्मिक कृति पढ्ने चलन पाइन्न । धेरैले यसलाई ‘पोस्ट–रिटायरमेन्ट’ बसिबियाँलोका रूपमा लिने गरेका छन् । तर सांसारिक जीवन भोग र कर्मकै क्रममा यस्तो अध्ययन र चिन्तन अझ् बढी उपयोगी हुन्छ । भगवद्गीता यस्तो एउटा विषय हो, जसको अध्ययन–मनन कुनै उमेर र पेशा वा व्यवसायसँग सीमित छैन । शिक्षक र राजनीति गर्नेका लागि यो अझ महत्वको छ । यस्ता कृतिको अध्ययनले मानिसमा अनावश्यक लोभलालच, द्वेष, हिंसाबाट मुक्त रहँदै सबै अवस्थामा समभाव राख्ने स्वभाव र चिन्तनको विकास गर्छ । यस सम्बन्धमा प्राध्यापक भूचन्द्र बैद्यका कृतिहरू अध्ययनीय र मननीय छन् ।

अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका भूचन्द्र बैद्य तीन दशकभन्दा लामो समय त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापक थिए । आफ्नो विषयमा उनले राष्ट्रिय÷अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति पनि पाएका छन् । प्राध्यापनका अतिरिक्त उनी योजना, विकास, शिक्षा नीति लगायतका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञका रूपमा चिनिन्छन् । व्यावसायिक व्यस्तता र भौतिक सुविधा—सम्पन्नताको एउटा उँचाइपूर्ण जीवन थियो उनको । तर एक दशक यता उनले एउटा छुट्टै पहिचान बनाएका छन्— अध्यात्म शोध, साधना र निष्काम कर्म एवं सादगी जीवनको । घरमै छन् तर वानप्रस्थी जस्तो लाग्छ उनको जीवन ।

भूचन्द्रको पछिल्लो पुस्तक ‘हे कृष्ण !’ मा केन्द्रित भएर मैले यहाँ केही चर्चा गर्न खोज्दैछु । यसअघि उनका गीताका बारेमा अनुवादसहित व्याख्या र विश्लेषणात्मक पुस्तकहरू प्रकाशित भइसकेका छन् । २०६७ सालमा ‘भगवान् भन्नुहुन्छ... श्रीभगवद्गीता’, २०६९ मा अंग्रेजी भाषामा ‘एसेन्स अफ द गीता’, २०७१ मा संस्कृतको मूलपाठ सहित नेपाली र अंग्रेजीमा अनुवाद र व्याख्यात्मक टिप्पणी भएको ‘भगवद्गीता द सङ्ग सुप्रिम’ प्रकाशित भएका छन् । खास गरेर प्राज्ञिक पृष्ठभूमिका जिज्ञासु पाठकबीच यी पुस्तकले विशेष चर्चा पाएका छन् । यसरी एउटा अलि बेग्लै तर महत्वपूर्ण पाठक वर्गमा गीता र अध्यात्मको सन्देश पु¥याउन सफल भएका छन् भूचन्द्रका यी पुस्तक । एसेन्स अफ द गीता कलेज÷विश्वविद्यालयमा पढ्ने युवा पाठक लक्षित हो भनेर लेखक आफैंले भनेका छन् ।

कृष्ण कथा सनातनदेखि सुन्दै, जान्दै आएको हो । यसबारेमा लेखिएका तमाम पुस्तकहरूको आदि स्रोत श्रीमद्भागवत हो । तर ‘हे कृष्ण !’ मा केवल कृष्णलीलाको वृत्तान्त मात्र छैन । कृष्णलीला र दर्शनमाथि लेखक बैद्यको थप चिन्तन र व्याख्या पनि छ । यो कृति अनुसन्धानमूलक पनि छ । लेखकले यहाँ कृष्ण लीला व्याख्यानको सन्दर्भमा वर्णित कतिपय चमत्कारिता र व्यावहारिक संभावनाका पक्षबीच सन्तुलित विवेचना दिन खोजेका छन् । परिघटनाको मायावीकरण भन्दा मान्छे आफैंभित्र निर्माण हुने मनोदशा र भ्रमलाई लेखकले छुट्याउने प्रयास गरेका छन् । कृष्णका बारेमा लेखिएका दुर्लभ पुस्तक÷सामग्रीहरूको समेत खोजी गर्दै त्यसबाट प्राप्त थप जानकारी पनि यसमा समेटिएका छन् । त्यसैले पढ्दै जाँदा पहिले कहिल्यै नसुनेका कृष्ण सम्बन्धी कुरा कसरी आए भन्ने पनि पाठकलाई लाग्न सक्छ । ती नयाँ जानकारीको आधार र स्रोतका निम्ति लेखकले सन्दर्भ सूची दिएका छन् ।

महाभारतको समय आजभन्दा करीब पाँच हजार वर्ष पहिलेको मानिन्छ । यो मात्र पौराणिक कथा हो वा यथार्थ घटना, बहस र विवाद गर्न सकिन्छ । कृष्णका कतिपय लीला मायावी प्रकृतिका छन् । भक्ति र आस्था निरपेक्ष भएर हेर्नेले समग्र भागवतलाई पौराणिक आख्यान भनेर पनि लिन सक्छन् । तथापि त्यसमा खासगरी महाभारतमा वर्णित समाज र भूगोललाई कसैले नकार्न सक्तैन । मानिसको आवादी नभई समाज बन्दैन । कृष्णको समय जटिल र पेचिलो छ । अहिलेका मानव प्रवृत्ति र व्यवहार सबै झल्किने गरी प्रकट भएका छन् ।

दश खण्ड र अनेकौं उपखण्डमा संगठित हे कृष्ण ! पुस्तकले कृष्णगाथाको बृहत् पक्षलाई समेटेको छ । आवश्यक ठाउँमा लेखकले आफ्नो बुझइ र व्याख्या राख्न भ्याएका छन् । अत्यन्तै सरल र प्रष्ट नेपालीमा लेखिएको हुनाले पाठकले यसको सरस आनन्द लिनुका साथै यसमा अन्तर्निहित दर्शन, मूल्य, जीवन पद्धति र संस्कारप्रति सचेतना बोध समेत गर्न सक्छन् । पढ्दै जाँदा आफ्नै जीवन, प्रवृत्ति, कर्म र व्यवहारका भित्री पाटाहरू खुल्छन् । आत्मसमीक्षा हुन्छ ।

कृष्णलीलामा निष्ठा र भक्तिले निमग्न हुने पाठकको रुचि हुने नै भयो । अध्यात्म ज्ञान र शिक्षाबाट टाढा रहेका पाठकका लागि यो अरु पठनीय छ । धर्म र भक्तिका चलनचल्तीका कुराबाट अलि फरक भएर हेर्ने हो भने समाजको अग्रपङ्तिमा रहेका नीतिनिर्माता, विचार–मत निर्माता र त्यसको व्यवस्थापनमा लागिपरेका नेता, प्रशासक, बौद्धिक वर्ग सबैले मनन गर्नैपर्ने विषय हो यो । पुस्तकले त्यो अवसरलाई अरु सहज र फराकिलो बनाएको छ ।

बलपूर्वक सत्ता कब्जा गर्नेहरू क्रूर र निरंकुश हुन्छन् । कंस, जरासन्ध त्यो प्रवृत्तिका प्रतिनिधि पात्र हुन् । उनीहरूको शासनलाई अहिलेको भाषामा फासिस्ट राज भनिन्छ । तथापि, कृष्ण, बलरामको लोकप्रियता बुझेर कंस जस्तो फासिस्ट शासक पनि गोकुल वृन्दावनमा सैनिक कारबाही गर्न र मथुरामा पुगेपछि उनीहरूलाई गोप्य रूपमा मार्ने षडयन्त्र गर्न हच्किन्छन् । जनताको डर जस्तोसुकै क्रूर शासकलाई पनि हुँदोरहेछ ।

द्वाराका र इन्द्रप्रस्थको निर्माणले राजनीति र विकासको सम्बन्ध देखाउँछ । मथुरा र गोकुल, वृन्दावनले शहर र गाउँको प्रतिनिधत्व मात्र गरेका छैनन्, शहरमा हुने जालझेलपूर्ण अभिजात्य स्वार्थ र गोकुल÷वृन्दावनका गाउँलेहरुमा छलकपटबाट टाढा, अबोध तर अगाध ममत्व र प्रेमभावको वर्णन उत्तिकै मार्मिक छ । गोकुल÷वृन्दावनले राज्यविहीन प्राकृतिक समाजको परिचय दिन्छ । यो कृष्णको प्रेम र रासलीला केन्द्र हो । मथुरा र हस्तिनापुर राजलीला अर्थात् राजनीतिको केन्द्रमा छन् जहाँ सत्ता, शक्ति वैभवको चक्करले सबैलाई घुमाउँछ । द्वारकाले कृष्णको कल्पनाको एउटा आदर्श नमूना गणराज्य प्रस्तुत गर्छ ।

महाभारतको युद्ध मानसिकता बडो विडम्बनापूर्ण छ । कौरव पक्षकै कतिपय हस्तीहरू पनि पाण्डवको विजय चाहन्छन् । विदुर केही मात्रामा निरपेक्ष रहे पनि भीष्म र द्रोणमा सत्तानिष्ठाको बन्धन र विवेक एवं नैतिक विरोधाभासको चरमोत्कर्ष भेटिन्छ । पाण्डवको चुनौतीमा उभिनेको निरपराध नै भए पनि औंलादखि गर्धनसम्म छिनिएका छन् । महाभारतको युद्ध धर्मयुद्ध मात्रै थिएन । अभिमन्यु, भीष्म, कर्ण, दुर्योधन लगायतका महावीरहरू प्रायः सबै धर्मयुद्धको मान्यता विपरीत मारिएका छन् । युद्धरत पाण्डव वा कौरव कसैको विरुद्ध हतियार उठाउँदिन भन्ने स्वयं कृष्ण पनि चोखा छैनन् । त्यतिबेला धर्म, न्याय र आदर्शको खोजी हुन्थ्यो तर समाज अधर्म, अन्याय, लोभलालचबाट मुक्त पनि थिएन ।

महाभारत आफैंमा बृहत् राजनीतिशास्त्र हो, व्यापक भण्डार नै होे । यसमा राजनीति र शासन÷प्रशासनका सिद्धान्त, दर्शन, मूल्य, मान्यता र व्यवहार सबै कुरा छन् । भीष्म, विदुर र युधिष्ठिरका मुखबाट राजनीतिशास्त्र बर्सिएको छ । यसका कतिपय निचोडहरू अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् ।

कुरक्षेत्रको युद्ध राजनीतिक द्वन्द्वको चरमोत्कर्ष हो । द्वन्द्व एकपक्षीय हुँदैन । यसका विविध पक्ष र कारण हुन्छन् । समयमै त्यसको विवेकपूर्ण निदान र उपचार भएन भने बल प्रयोग अर्थात् युद्धको अवस्था आउन नदिन कृष्णले गरेको प्रयत्न हिजोआज क्रान्ति, आन्दोलन वा विद्रोहको सस्तो कुरा गर्नेहरुले एक पटक मनन गरे हुन्थ्यो । यो पुस्तक पढ्दै गर्दा आफनै मुलुक नेपाल लगायत विश्वका कैयौं देशहरूले भोगेका आन्तरिक द्वन्द्वको ताजा स्मरण गराउँछ ।

अन्त्य समयमा कर्ण र भीष्मले भनेका कुराहरू अहिलेको राजनीतिमा अझ बढी अर्थ लाग्छन् । कर्ण दुर्योधनलाई भन्छन्, ‘मित्र, यो पनि मेरो, त्यो पनि मेरो भनी सधैं सबै कुरा ओगटेर बस्न खोज्नु निरर्थक हुँदोरहेछ ।’ भीष्म अर्जुनलाई सम्झाउँछन्, ‘वृद्ध पुस्ता आफैं पाखा लाग्न जान्नुपर्छ । सत्ता नयाँमा पुस्तान्तर हुनुपर्छ ।’ आजीवन राजकीय सुविधाको चाहना राख्ने र त्यसैमा लिप्त रहने अहिलेका धेरै नेताहरूका लागि यो मार्मिक सन्देश पनि हो ।

महाभारत भित्री बाहिरी दुवैथरी द्वन्द्वको प्रयोगशाला नै हो । यसका प्रमुख पात्रहरू अर्जुन, भीष्म, युधिष्ठिर, द्रोण आफैंमा भित्री र बाहिरी युद्धको व्यथा अर्थात् धर्मसंकटबाट ग्रसित थिए । अत्यन्त सटिक भाषामा लेखक थप स्पष्ट पार्छन्, ‘सत्कर्मी र सदाचारीहरू नै धर्मसंकटमा पर्छन् ।’ धृतराष्ट्र, दुर्योधन, शकुनि सत्कर्मी थिएनन्, न धार्मिक र ज्ञानी नै थिए । त्यसैले उनीहरूमा यो समस्या थिएन । कर्म साधनाका लागि सबैभन्दा पहिले आफैंभित्रको युद्ध जित्नु जरूरी छ । कृष्ण र अर्जुनको गीता संवाद यसको दृष्टान्त हो ।

खनाल राजनीतिशास्त्री हुन् ।