२०७५ भदौ अङ्क, हिन्दुत्ववादको लेखागार, समीक्षक: उज्ज्वल प्रसाई

हिन्दुत्ववादको लेखागार

पुस्तक: गीता प्रेस एण्ड द मेकिङ्ग अफ हिन्दू इन्डिया

लेखक : अक्षय मुकुल                      प्रकाशक : हार्पर कोलिन्स, भारत, २०१५

पृष्ठ : ५४०+                                   मूल्य : ७९९ भारु (हार्ड कभर)

समीक्षक: उज्ज्वल प्रसाई

हिन्दुत्ववाद राजनीतिक विचारधारा हो । सो विचारधाराको आधारभूमि हिन्दू धर्म भएकाले भारतका बहुसंख्यक मानिस हिन्दुत्ववादी राजनीतिबाट प्रभावित छन् । त्यति मात्र होइन, हिन्दुत्ववादी राजनीति वर्तमान भारतीय सत्ताको मियो बनेको छ । सो विचारधाराको फैलावट र सफलता भारतीय लोकतन्त्रका लागि खतरा भएको उदारवादी र वामपन्थीहरूको निचोड छ । हिजो जरा गाड्दै गएको भनेर दाबी गरिएको भारतको लोकतन्त्रमाथि हिन्दुत्ववादको प्रभाव सवार भएपछि उनीहरू चिन्तित छन् । त्यसैले हिन्दुत्ववादबारे अध्ययन गर्न उत्प्रेरित भएका छन् । पत्रकार तथा अन्वेषक अक्षय मुकुलको कृति गीता प्रेस एण्ड द मेकिङ्ग अफ हिन्दू इन्डिया त्यही चिन्ता र उत्प्रेरणाको दसी हो ।

भारतीय जनता पार्टीका नेता नरेन्द्र मोदीको राष्ट्रिय राजनीतिमा उदयसँगै राष्ट्रिय स्वयं सेवक संघ (आरएसएस) जस्ता संस्थालाई भारतीय समाजले अझ्ै सान्दर्भिक मानेको पुष्टि भएको छ । उत्तर प्रदेशमा आदित्यनाथ जस्ता कट्टर हिन्दुत्ववादीको विजयले उदारवादी र वामपन्थी पार्टीका कमजोरी मात्रै उजागर गरेको छैन, भारतीय समाजलाई सदैव गाँजेको ‘हिन्दू मेजोरिटेरियन एरेगोन्स’ (अन्य समुदाय विरुद्ध बहुसंख्यक हिन्दूहरूको अहंकार) पनि सतहमा प्रकट भएको छ । त्यो अहंकार सामान्य र प्राकृतिक परिघटना होइन । बरू सामूहिक र संगठित प्रयत्न मार्फत हुर्काइएको खास ऐतिहासिक अवस्था हो । यस्तो अवस्थासम्म पुग्न गरिएका धेरै काममध्ये बौद्धिक अभ्यास र प्रकाशन पनि हो । हिन्दुत्ववादको सम्वद्र्धनका लागि गरिएका तिनै बौद्धिक अभ्यास, प्रकाशन र ‘प्रोपोगान्डा’ बारे अन्वेषण गर्ने ध्येयले मुकुलले ‘गीता प्रेस’ लेखेका हुन् ।

उत्तर प्रदेशको गोरखपुरमा अवस्थित गीता प्रेस मुकुलको अनुसन्धानको मुख्य क्षेत्र हो । सो प्रेसका निजी कागजात, उसले प्रकाशन गरेका पत्रिकाका पुराना अङ्क र अन्य सन्दर्भ सामग्रीहरूको गहिरो अध्ययनको निचोड किताबमा प्रस्तुत गरिएको छ । साथै, गीता प्रेस र त्यसका विभिन्न प्रकाशनमा संलग्न मुख्य व्यक्तिका जीवनी पनि उनको अध्ययनको विषयवस्तु बनेका छन् ।

भारतीय र नेपाली हिन्दू धर्मावलम्बीका घरघरमा पुगेका सस्तो मूल्यका धार्मिक किताबहरूको प्रकाशक गीता प्रेस हो । गीता, रामायण, महाभारत, हनुमान चालिसा, सरस्वती वन्दना लगायतका अनेक किताब छापेर वितरण गर्ने काममा गीता प्रेसको अग्रणी भूमिका छ । त्यसका साथै, हिन्दू धर्मको प्रचारार्थ छापिने साना ठूला पर्चाहरूको मुख्य प्रकाशक पनि ‘गीता प्रेस’ नै हो । गीता प्रेसको मुख्य अर्को काम कल्याण नामक पत्रिकाको प्रकाशन र बिक्री–वितरण हो । हिन्दू धर्म, दर्शन र संस्कृतिको क्षेत्रमा काम गर्ने नाम चलेका विद्वानहरूका रचना प्रकाशन गर्ने महत्वपूर्ण प्रकाशन हो कल्याण । महात्मा गान्धीदेखि एस राधाकृष्णनसम्मले कल्याण मा लेखेका छन् ।

गीता प्रेसको स्थापना र कल्याण जस्ता प्रकाशनको शुरूआत खास उद्देश्य सहित गरिएको थियो । प्रेसलाई व्यावसायिक रूपमा सफल र दिगो बनाउने एवं अनवरत काम गरेर पत्रिका प्रकाशन गर्ने काम चानचुने प्रयत्नबाट सम्भव थिएन । बौद्धिक अभ्यास र लेखनमा रुचि मात्रै भएर धैर्यपूर्वक काम गर्न सकिंदैन; त्यसका लागि विचारधाराप्रतिको इमानदारी र अक्षुण्ण लगाव पनि उत्तिकै जरूरी हुन्छ । दुई मारवाडी व्यापारी र हिन्दुत्ववादी विद्वानहरु— हनुमानप्रसाद पोद्दार र जयदयाल गोयन्दकामा एउटा धार्मिक अभियानलाई व्यावसायिक रूपमा समेत सफल पार्न सक्ने लगन, धैर्य र इमानदारी रहेको प्रमाणित भयो । उनीहरूको अथक् प्रयासले नै गीता प्रेस र कल्याण पत्रिकाको प्रकाशन हिन्दुत्ववादको बलियो मौलो बन्न पुग्यो ।

सन् १९२१ मा शुरू गरिएको सो प्रेस र सन् १९२६ मा शुरू भएको कल्याण पत्रिकाको प्रकाशन आजसम्म अविच्छिन्न चालू छ । लेखकले किताबका लागि अध्ययन टुंग्याएको समय सन् २०१४ को शुरूआतसम्ममा गीता प्रेसमा छापिएका ७ करोड २० लाख प्रति गीताका पुस्तक बिक्री भइसकेका थिए । त्यस्तै एक करोड ९० लाखको संख्यामा तुलसीदासका कृति बिक्री भएको तथ्याङ्क छ । त्यसबेलासम्म कल्याण पत्रिकाका नियमित ग्राहकको संख्या दुई लाख पुगेको थियो भने सो पत्रिकाको अंग्रेजी संस्करण कल्याण–कल्पतरु को ग्राहक संख्या एक लाख थियो ।

गीता प्रेसलाई सफलताको यो उँचाइमा पु¥याउने दुई व्यक्तित्वका बारेमा पनि पुस्तक लेखकले प्रशस्त जानकारी बटुलेका छन् । मूलतः व्यापारमा रुचि भएका दुई मारवाडीहरू आखिर कसरी हिन्दुत्ववादी विचारधाराका अनुयायी बन्छन् ? अनुयायी मात्र नभई उनीहरूले आफ्नो सिंगो जीवन सनातन हिन्दू धर्ममा आधारित हिन्दुत्ववादी विचारधाराको प्रसार र प्रवद्र्धनमा काम गर्न पुग्नुका कारणहरूको खोजी गरिएको छ । यी दुई साधकहरूको हुर्काइ, व्यक्तिगत संगत, बौद्धिक उन्नयन र निजी जीवनका उतारचढाव मार्फत ती कारणहरूलाई पुस्तकले सतहमा ल्याएको छ ।

किताबको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको कल्याण पत्रिकाका पुराना र विशेषाङ्कमा प्रकाशित मुख्य सामग्रीको अनुसन्धान हो । साथै, गीता प्रेसले प्रकाशन गरेका मोनोग्राफ शैलीका प्रकाशनहरूको अध्ययन पनि उतिकै रोचक छ । कल्याण पत्रिकामा मूलतः भारतीय समाज, हिन्दू संस्कृति, गौ रक्षा, नारी अस्मिता, गर्भपतन, योग र विज्ञान, भारत–पाकिस्तान सम्बन्ध तथा मौलिक भारतीय संस्कार माथि भएका अतिक्रमण जस्ता विषय नै पाठ्य खुराक हुने गर्थे । संस्कृत मिश्रित हिन्दी भाषाको प्रयोग मार्फत ती विषयमा जनमत निर्माण गर्ने कोशिश गरिन्थ्यो । कहलिएका विद्वानहरुले लेखेका सामग्री प्रकाशन गरिने भएकाले हिन्दुत्ववादमा विश्वास नगर्ने तर धर्म एवं दर्शनमा रुचि भएका अध्येताहरूले नियमित रूपमा कल्याण पढ्ने गरेका थिए । पछिल्ला वर्षमा प्रकाशित कल्याण मा भने उनै पोद्दार र गोयन्दकाले धेरै पहिले लेखेका पुराना आलेखहरूका पुनः प्रकाशन भइरहेको छ ।

गीता प्रेसले कल्याण पत्रिकाको शुरूआत सँगै छापेका केही कृतिहरू उल्लेख्य छन् । नारी अस्मिताबारे हनुमानप्रसाद पोद्दारले केही मोनोग्राफहरु लेखेका थिए । सबभन्दा पहिले उनले धर्म प्रश्नोत्तरी नामको पुस्तिका लेखे जो गीता प्रेसले अद्यापि प्रकाशन र वितरण गरिरहेको छ । सो पुस्तिकामा पोद्दारले महिलाले पूरा गर्नै पर्ने जिम्मेवारीबारे व्याख्या गरेका छन् । त्यसैगरी महिलाका यौनिकता, गृहस्थीका रूपमा निर्वाह गर्नुपर्ने भूमिका, सरसफाइ र समग्रमा समाजका लागि उनीहरूले दिनुपर्ने योगदान बारे पोद्दारले सो पुस्तकमा चर्चा गरेका छन् । पोद्दारसँगै यस्ता विषयवस्तु समेटिएका पुस्तिका तयार पार्नेमा जयदयाल गोयन्दका र स्वामी रामसुखदास समेत थिए । यीनै विषयवस्तु वरपर रहेर सन् १९४८ मा कल्याण ले नारी अङ्क समेत प्रकाशन गरेको थियो । नैतिक शिक्षा दिने हेतु उनीहरूले कल्याण का शिक्षा अङ्क र बाल अङ्क पनि प्रकाशन गरेका थिए ।

गौ रक्षाका खातिर कल्याण मार्फत गरिएको पैरवी अर्को उल्लेखनीय पक्ष हो । कानून मार्फत गाईको रक्षा गर्नुपर्नेमा कल्याण पत्रिकाले शुरूदेखि नै जनमत निर्माण गर्ने अथक् प्रयास गरेको थियो र अझ्सम्म पनि गरिरहेको छ । गौ हत्यालाई जघन्य अपराध मान्नुपर्ने र हत्या गर्नेलाई सख्त कारबाही गर्नुपर्ने भन्दै सो माग पूरा नहुँदा आइपर्न सक्ने खतरा समेत औंल्याएर सामग्री प्रकाशन गरिएका थिए । गौ रक्षामा संवेदनशीलता नदेखाउने विरुद्ध पनि गीता प्रेसका लेखकहरू लक्षित थिए । गौ रक्षालाई उनीहरूले संगठित आन्दोलनकै रूप दिएका थिए । मोदीको उदयसँगै गीता प्रेसले सन् १९६० को दशकमा तयार पारेका संकथनको प्रसार पुनः शुरू भएको छ ।

विश्व हिन्दू परिषद्को गठन, राम जन्मभूमि अभियान, कृष्ण जन्मभूमि अभियान लगायतका अनेक क्रियाकलापमा गीता प्रेसका प्रकाशकहरुको सक्रिय सहभागिता थियो । ती क्रियाकलापबारे प्रचार एवं तिनलाई बौद्धिक आड दिने काममा समेत उनीहरु दत्तचित्त थिए । साथै, हिन्दुत्ववादी विचारधारालाई राजनीतिक स्वरुप दिंदै चुनाव मार्फत शक्ति हत्याउने काममा समेत उनीहरूको सक्रियता बढ्यो । अद्यापि त्यो क्रम जारी छ ।

एउटा सामान्य व्यावसायिक प्रकाशन आफैंमा राजनीतिक र सांस्कृतिक प्रतिष्ठान बन्न मुश्किल हुन्छ । गीता प्रेस हिन्दुत्ववादी आन्दोलनको केन्द्र हो । गीता प्रेस फैलिएर गीता वाटिका नै बन्यो, त्यस्तो वाटिका जहाँ राजनीतिक फूल फुल्छ, ती फूलका वासनाको तीव्र प्रसार हुन्छ र त्यसले सिंगो भारतीय समाजलाई तरंगित तुल्याउँछ ।

लेखक अक्षय मुकुलका अनुसार धर्म प्रचारमा लगभग बाइबल सोसाइटी को हाराहारी प्रभाव पार्न सक्ने संस्था हो— गीता प्रेस । सो संस्थाको अध्ययन— वर्तमान भारतीय लोकतन्त्र अघिल्तिर चुनौतीका रुपमा खडा भएको बलियो हिन्दुत्ववाद बुन्ने एउटा सानो आँखीझयाल हो । आँखीझयालबाट देखिएको दृश्य पूर्ण हुन सक्दैन तर जति गोचर हुन्छ त्यो कम महत्वको पनि हुँदैन ।

                                      प्रसाई लेखक एवं स्तम्भकार हुन् ।